Chó đuổi xe máy, đuổi gà, đuổi mèo là do bản năng rượt đuổi, một phần của chuỗi hành vi săn mồi có sẵn trong mọi con chó. Không thể xoá bản năng này, nhưng có thể kiểm soát: rào chắn và dây dắt để chó không có cơ hội đuổi, dạy chó nhìn rồi quay về chủ nhận thưởng, và cho chó một chỗ "xả" bản năng an toàn như kéo co, đuổi đồ chơi. Đuổi xe máy là chuyện tính mạng, cho cả chó lẫn người đi đường.
Bản năng rượt đuổi từ đâu ra
Các nhà nghiên cứu hành vi chó, trong đó có Raymond Coppinger, mô tả hành vi săn mồi của loài chó thành một chuỗi các bước: định hướng (để ý, nhìn về phía con mồi) → nhìn chằm chằm → rình → rượt đuổi → vồ, ngoạm → các bước kết thúc. Qua hàng nghìn năm chọn giống, con người đã giữ lại, phóng to hoặc thu nhỏ từng khúc của chuỗi này:
- chó chăn gia súc giữ mạnh phần nhìn, rình, lùa, nhưng bị hãm phần vồ cắn;
- chó săn tha mồi (Retriever) giữ phần đuổi và ngậm, với "miệng mềm";
- chó săn đuổi bằng mắt như Greyhound giữ phần rượt đuổi rất mạnh, phản ứng mạnh với thứ chuyển động nhanh;
- chó sục (Terrier) thường mạnh ở phần vồ, ngoạm.
Chó ta Việt Nam vốn là chó nhà đa năng, tính khí từng con khác nhau. Có con chẳng buồn nhìn con gà, có con nhìn thấy mèo là lao đi. Biết con chó của mình mạnh ở khúc nào giúp chọn cách xử lý hợp.
Điều quan trọng: với chó, rượt đuổi tự nó đã là phần thưởng. Mỗi lần được đuổi là một lần bản năng được thoả mãn, hành vi càng mạnh thêm. Vì vậy việc đầu tiên luôn là cắt cơ hội đuổi.
Ba tình huống hay gặp ở Việt Nam
| Tình huống | Rủi ro | Việc phải làm ngay |
|---|---|---|
| Chó đuổi xe máy, xe đạp trong hẻm, đường làng | Chó bị xe tông; người đi xe hoảng, ngã; chó có thể táp chân | Không để chó ra đường khi không có dây dắt; vá rào, khoá cổng |
| Chó đuổi gà, vịt nhà mình hoặc nhà hàng xóm | Gia cầm bị thương, chết; mâu thuẫn hàng xóm | Rào chuồng gà chắc, chó và gà không ở chung sân khi chưa tập |
| Chó đuổi mèo | Mèo bị thương, chó bị cào mắt; mèo nhà sống trong sợ hãi | Cho mèo lối thoát lên cao, tách không gian |
Chó thả rông ngoài đường, quy định về dắt chó nơi công cộng là chủ đề của wiki khác trong hệ. Ở đây chỉ nhắc: chó có thói quen đuổi xe thì càng không thể để ra đường tự do. Chuyện giới thiệu chó với mèo đang sống trong nhà cũng có bài riêng ở wiki khác; bài này chỉ bàn kiểm soát cú lao đuổi.
Bước một: quản lý để chó không còn cơ hội đuổi
- Rào, cổng: kiểm tra khe cổng sắt, chỗ rào thưa, lỗ chui dưới hàng rào. Chó đuổi xe hay lao ra đúng lúc cổng hé để xe vào sân, nên tập cho chó vào phòng hoặc buộc dây trước khi mở cổng.
- Dây dắt khi đi dạo, dùng yếm vừa vặn để chó lao tới không bị siết cổ. Với chó đuổi mạnh, dây dài 5–10 mét ở bãi trống giúp chó chạy, ngửi tự do hơn mà vẫn an toàn.
- Chuồng gà riêng có lưới chắc, mái che, gà không thả chung sân với chó khi chủ không có mặt.
- Không gian cho mèo: kệ cao, cửa chắn có khe nhỏ chỉ mèo lọt qua, để mèo luôn có đường thoát.
- Chọn giờ, chọn đường dạo ít xe máy, ít mèo hoang lúc đầu.
Bước hai: dạy chó nhìn rồi quay về
Chó vẫn được phép nhìn con gà, chiếc xe. Mục tiêu là chuỗi hành vi dừng lại ở khúc nhìn, rồi chó quay sang chủ. Cách làm:
- Bắt đầu ở khoảng cách xa, chó thấy gà, thấy xe mà vẫn ăn được thưởng, vẫn nghe tên mình.
- Khoảnh khắc chó nhìn thấy, nói "đúng rồi", thưởng ngay. Chó nhìn lại, thưởng lại.
- Dần dần chó nhìn rồi tự quay về phía bạn. Thưởng thật hào phóng lúc đó.
- Thu hẹp khoảng cách qua nhiều tuần. Chó cứng người, nhìn chằm chằm, hạ thấp người như sắp rình thì bạn đang quá gần, lùi lại.
Kỹ thuật này giống cách tập với chó phản ứng trên dây ở một bài khác trong chuyên mục, chỉ khác "đối tượng" là thứ chó muốn đuổi.
Bước ba: lệnh gọi về và lệnh dừng thật chắc
Bản năng rượt đuổi rất mạnh, nên lệnh gọi về phải được tập kỹ hơn bình thường:
- Tập gọi về hàng trăm lần ở nơi ít xao nhãng, thưởng bằng món ngon nhất, trước khi thử gần gà hay đường xe.
- Dùng nguyên tắc Premack: hành vi chó muốn làm có thể trở thành phần thưởng. Ví dụ ở bãi trống an toàn, chó ngồi chờ khi thấy chiếc đĩa bay đồ chơi, rồi được "thả" đi đuổi đồ chơi làm phần thưởng.
- Tập lệnh "nhìn tôi" (chó nhìn vào mặt chủ) như một cái phanh nhanh.
- Tập quay đầu vui vẻ: nói "đi nào", quay ngược hướng, thưởng khi chó theo.
Cách dạy chi tiết lệnh gọi về, chờ, bỏ qua nằm ở chuyên mục huấn luyện cơ bản.
Bước bốn: cho bản năng một lối ra an toàn
Chó có nhu cầu đuổi bắt cao sẽ dễ chịu hơn nhiều khi được thoả mãn bản năng đó đúng chỗ, đúng cách:
- Cần câu đồ chơi (một cây gậy có dây buộc đồ chơi ở đầu): chủ kéo đồ chơi chạy trên đất, chó đuổi, thỉnh thoảng cho chó bắt được. Xen lệnh chờ, nhả để tập kiểm soát. Không quay vòng quá gấp, không chơi quá lâu với chó con và chó có vấn đề khớp.
- Kéo co có luật: chó nhả khi được bảo, cắn nhầm tay thì dừng.
- Đuổi bóng, nhặt bóng ở sân rào hoặc bãi trống vắng xe.
- Bài tập dùng mũi: rải hạt trong cỏ, giấu đồ ăn cho chó tìm. Đánh hơi cũng là một khúc của chuỗi săn mồi, rất "đã" với chó.
Chuyên mục vận động và đi dạo có bài riêng về chơi an toàn và bài tập trí não.
Những cách nên tránh
- Đánh, quát sau khi chó đã đuổi xong. Chó không nối được hình phạt với cú đuổi, chỉ thấy chủ đáng sợ khi gọi về.
- Vòng điện, vòng xiết, giật dây. AVSAB khuyến cáo không dùng; chó có thể nối cơn đau với gà, mèo, xe và trở nên hung hăng hơn với chúng.
- Buộc con gà đã chết vào cổ chó cho "chừa". Cách truyền miệng này vừa mất vệ sinh, vừa không dạy được gì, và không phải là cách đối xử tử tế với cả hai con vật.
- Thả chó ra cho "quen" với gà, mèo mà không có dây dắt, không có kế hoạch.
- Xích chó cả ngày để khỏi đuổi: chó bức bối hơn, lao mạnh hơn khi có dịp.
Lỗi hay gặp và khi nào cần chuyên gia
Lỗi hay gặp
- Tập quá gần ngay từ đầu, chó vượt ngưỡng, không còn nghe gì.
- Thả dây quá sớm vì thấy chó "ngoan" được vài buổi.
- Dùng đồ thưởng kém hấp dẫn so với con gà đang chạy.
- Chỉ tập ở sân nhà, không tập ngoài hẻm, ngoài đồng.
Khi nào cần chuyên gia
Nhờ chuyên gia hành vi hoặc huấn luyện viên dùng phương pháp thưởng khi chó đã từng làm gia cầm, mèo bị thương; khi chó đuổi và táp người đi xe; khi chó nhìn trẻ nhỏ đang chạy bằng ánh mắt rình rập, cứng người. Tình huống cuối cùng cần được đánh giá sớm, quản lý chặt, không để trẻ chạy nhảy gần chó khi chưa có ý kiến chuyên gia.
Bắt tay làm: bảng kiểm một tuần
- Đi một vòng quanh nhà kiểm tra rào, cổng, chuồng gà.
- Tập cho chó vào phòng hoặc đeo dây trước mỗi lần mở cổng.
- Mỗi ngày một buổi 5 phút tập "nhìn rồi quay về" ở khoảng cách xa.
- Mỗi ngày một buổi chơi cần câu đồ chơi hoặc kéo co có luật.
- Ghi lại khoảng cách chó còn bình tĩnh khi thấy gà, mèo, xe, để thấy tiến bộ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chó hay đuổi xe máy?
Do bản năng rượt đuổi thứ chuyển động nhanh, cộng với việc xe luôn "chạy đi" sau khi chó đuổi nên chó thấy có hiệu quả. Đây là hành vi nguy hiểm, phải chặn bằng rào, dây dắt rồi mới tập.
Làm sao cho chó không cắn gà?
Rào chuồng gà chắc và không để chó, gà chung sân khi chưa tập. Dạy chó nhìn gà từ xa rồi quay về chủ nhận thưởng, thu hẹp khoảng cách dần qua nhiều tuần, có dây dắt.
Chó đuổi mèo có sửa được không?
Nhiều chó học được cách sống chung bình yên nếu được tập từ từ và mèo luôn có lối thoát lên cao. Một số chó có bản năng rượt đuổi rất mạnh thì cần quản lý lâu dài.
Buộc gà chết vào cổ chó có làm chó chừa không?
Không. Cách này không dạy chó hành vi nào thay thế, lại mất vệ sinh. Dùng rào, dây dắt và tập bằng thưởng hiệu quả hơn.
Giống chó nào hay đuổi bắt nhất?
Chó săn đuổi bằng mắt, chó sục và một số chó chăn gia súc thường có bản năng rượt đuổi mạnh, nhưng từng con khác nhau. Chó ta cũng có con rất ham đuổi, có con không.