Chó cắn người trong nhà hầu như không bao giờ "tự nhiên". Trước cú cắn thường đã có một chuỗi tín hiệu leo thang mà người không đọc ra, và phía sau là một lý do: đau, sợ, giữ của, bị dồn ép, hoặc bị đánh thức đột ngột. Việc đầu tiên sau một vết cắn là sơ cứu cho người, đưa chó đi khám để loại trừ đau bệnh, rồi nhờ chuyên gia hành vi dùng phương pháp thưởng. Không có cách sửa trong ba ngày.
Bài này nói về chó nhà cắn người nhà hoặc người quen. Bệnh dại và việc cần làm khi người bị chó cắn được viết riêng ở trang wiki khác trong hệ. Ở đây chỉ nhắc: bị chó cắn chảy máu thì rửa vết thương ngay bằng xà phòng và nước chảy, rồi đi cơ sở y tế để được tư vấn tiêm phòng dại, kể cả khi chó nhà đã tiêm.
Thang leo thang: chó luôn nói trước khi cắn
Bác sĩ thú y người Anh Kendal Shepherd đưa ra hình ảnh "thang leo thang hung hăng" (ladder of aggression), nay được dùng rộng rãi trong sách dạy về hành vi chó. Ý chính: chó căng thẳng sẽ đi từ tín hiệu nhẹ lên tín hiệu mạnh, từng nấc một, nếu áp lực không giảm.
- Nấc thấp: ngáp, liếm môi, chớp mắt, quay đầu đi chỗ khác.
- Tránh né: quay cả người đi, bỏ đi chỗ khác, lùi lại.
- Thu mình: cúi thấp, cụp tai, kẹp đuôi, ngồi hoặc nằm xuống, giơ một chân trước.
- Cứng người, nhìn chằm chằm.
- Gầm gừ.
- Táp vào không khí hoặc chạm nhẹ không ấn răng.
- Cắn.
Chuyên mục hiểu ngôn ngữ của chó giải thích kỹ từng tín hiệu. Hai điều quan trọng cho bài này:
- Không phải con chó nào cũng đi đủ các nấc. Chó từng bị phạt khi gầm gừ thường "nhảy cóc" thẳng lên cắn.
- Chó bị dồn ép liên tục, ngày nào cũng ở nấc giữa, thì leo nhanh hơn. Người nhà hay kể "lần này nó cắn chẳng có lý do gì", nhưng thường đã có cả tuần những nấc thấp bị bỏ qua.
Mức độ vết cắn: thang Dunbar
Bác sĩ thú y, nhà hành vi Ian Dunbar đưa ra thang đánh giá vết cắn sáu mức, được chuyên gia hành vi khắp nơi dùng để đánh giá mức nguy cơ và tiên lượng.
| Mức | Mô tả | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| 1 | Táp, gầm gừ, răng không chạm da | Chó kiềm chế tốt, cảnh báo rõ |
| 2 | Răng chạm da, không thủng da | Vẫn còn kiềm chế, cần xử lý sớm |
| 3 | Thủng da nông, một đến bốn vết, nông hơn nửa chiều dài răng nanh | Đa số ca cắn rơi vào mức này; cần chuyên gia |
| 4 | Thủng da sâu, có bầm hoặc rách do chó ghì, lắc | Nguy cơ cao, phải quản lý rất chặt |
| 5 | Nhiều vết cắn mức 4 trong một lần tấn công | Rất nguy hiểm |
| 6 | Gây tử vong | Cực hiếm |
Ghi lại mức vết cắn, chụp ảnh vết thương, sẽ giúp bác sĩ thú y và chuyên gia hành vi rất nhiều. Chó cắn mức 1–2 là chó đang cố gắng không làm bạn đau, một dấu hiệu tốt cho việc dạy lại.
Những lý do hay gặp khi chó cắn người nhà
Đau và bệnh
Đây là lý do bị bỏ sót nhiều nhất. Chó viêm khớp bị bế lên, chó viêm tai bị xoa đầu, chó đau răng bị chạm vào mõm, chó đau lưng bị kéo dậy đều có thể cắn. Chó già hiền cả đời bỗng cắn thì gần như chắc chắn cần đi khám. Một số bệnh nội tiết, thần kinh cũng làm thay đổi tính khí.
Sợ hãi và bị dồn ép
Ôm chặt, cúi người trùm lên chó, bế chó lên khi chó không muốn, dồn chó vào góc để đeo vòng hay tắm, giữ chó lại để cắt móng. Chó không có đường thoát thì dùng răng.
Giữ của
Bát ăn, xương, đồ chơi, chỗ nằm. Bài riêng về chó gầm gừ giữ đồ ăn trong chuyên mục nói kỹ cách xử lý.
Bị đánh thức đột ngột
Chó đang ngủ bị chạm, bị đè lên, nhất là chó già nghe kém. Phản xạ giật mình có thể kèm cắn.
Can thiệp khi chó đánh nhau
Thò tay vào giữa hai con chó đang gầm gừ nhau là cách bị cắn rất phổ biến. Chó cắn chuyển hướng vào thứ ở gần nhất.
Bị phạt bằng tay
Chó từng bị đánh, bị lật ngửa, bị bóp mõm có thể cắn khi tay người giơ lên, kể cả khi người chỉ định xoa đầu. Đây là lý do AVSAB và AAHA khuyến cáo không huấn luyện bằng đau và sợ.
Chó con cắn tay khi chơi, khi mọc răng là chuyện khác hẳn, có bài riêng về dạy cắn nhẹ ở chuyên mục nuôi chó con.
Ngay sau khi chó cắn: làm gì
- Tách ra bình tĩnh. Không đánh trả, không la hét, không đuổi theo. Cho chó vào một phòng, đóng cửa.
- Sơ cứu cho người. Rửa vết thương bằng xà phòng và nước chảy nhiều phút, rồi đi cơ sở y tế. Trẻ em bị cắn ở mặt, đầu thì đi ngay.
- Ghi lại. Giờ, chỗ, ai, chuyện gì xảy ra ngay trước đó, chó đã có tín hiệu gì, mức vết cắn, ảnh vết thương.
- Kiểm tra lịch tiêm phòng dại của chó và mang theo sổ tiêm khi đi khám.
- Đặt lịch bác sĩ thú y để khám đau, bệnh.
- Quản lý ngay theo mục bên dưới cho tới khi gặp chuyên gia.
Quản lý an toàn trong lúc chờ chuyên gia
- Tránh hẳn tình huống đã gây cắn. Chó cắn khi bị bế thì không bế. Chó cắn khi bị chạm vào chân thì tạm ngừng mọi việc đụng tới chân.
- Cửa chắn, cửa phòng, lồng quen để tách chó khỏi trẻ nhỏ và khách.
- Dây dắt trong nhà buộc vào vòng cổ hoặc yếm, để dẫn chó đi mà không cần thò tay nắm vòng cổ.
- Tập đeo rọ mõm bằng thưởng, nếu chuyên gia khuyên. Rọ mõm kiểu giỏ cho phép chó há miệng thở, uống nước, ăn thưởng. Chó được tập từ từ sẽ đeo rọ thoải mái, giúp việc khám và tập an toàn hơn nhiều.
- Cả nhà học thang leo thang, dán bảng tín hiệu lên tủ lạnh. Thấy chó ngáp, liếm môi, quay đi là lùi lại, cho chó không gian.
- Luật cho trẻ: không ôm chó, không hôn mặt chó, không leo lên người chó, không chạm khi chó đang ăn, đang ngủ. Trẻ nhỏ và chó không bao giờ ở cùng nhau mà không có người lớn.
Chuyên gia sẽ làm gì
Một chuyên gia hành vi hoặc huấn luyện viên dùng phương pháp thưởng thường sẽ:
- hỏi kỹ lịch sử từng lần cắn, xem video, quan sát chó ở nhà;
- yêu cầu khám thú y loại trừ đau nếu chưa làm;
- lập danh sách tình huống kích hoạt và kế hoạch quản lý;
- dạy chó dần dần chấp nhận các việc từng gây cắn, theo từng bước nhỏ có thưởng;
- dạy chó những hành vi thay thế như về ổ, ngồi chờ, tự đưa chân;
- đánh giá thẳng thắn mức nguy cơ, đặc biệt với nhà có trẻ nhỏ.
Với một số chó, bác sĩ thú y có thể đề nghị thuốc hỗ trợ giảm lo âu song song với tập. Không tự cho thuốc.
Một lời thật: không phải ca nào cũng "chữa khỏi". Nhiều chó cải thiện rất tốt và sống yên ổn nhiều năm với quản lý hợp lý. Một số ca nặng, nhất là nhà có trẻ nhỏ, gia đình phải cân nhắc những quyết định khó. Chuyên gia giỏi sẽ nói rõ điều này thay vì hứa hẹn.
Bắt tay làm: phòng ngừa từ hôm nay
- Cho chó luôn có đường lui: ổ đặt ở góc yên, không ai được lôi chó ra khỏi ổ.
- Thử "hỏi ý" trước khi vuốt ve: vỗ nhẹ ba giây rồi dừng. Chó dụi lại xin thêm thì vuốt tiếp, chó bỏ đi là câu trả lời.
- Tập cho chó quen được cầm chân, nhìn tai, mở miệng bằng thưởng, từ lúc chưa có vấn đề.
- Không phạt gầm gừ. Cảm ơn tiếng gầm gừ, lùi lại, rồi tìm lý do.
- Đưa chó già đi khám định kỳ: nhiều ca cắn bắt nguồn từ đau âm thầm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chó cắn chủ?
Hay gặp nhất là đau, sợ, giữ đồ ăn đồ chơi, bị dồn ép hay bị đánh thức đột ngột. Thường chó đã báo trước bằng ngáp, liếm môi, cứng người, gầm gừ mà người không nhận ra. Nên đưa chó đi khám để loại trừ đau trước.
Chó cắn chủ có nên đánh cho chừa không?
Không. Đánh làm chó sợ tay người hơn và có thể bỏ qua cảnh báo, lần sau cắn mạnh hơn. Hãy tách chó ra bình tĩnh, ghi lại chuyện đã xảy ra và nhờ chuyên gia dùng phương pháp thưởng.
Chó nhà cắn có phải tiêm phòng dại không?
Người bị cắn chảy máu nên rửa vết thương ngay bằng xà phòng và nước chảy, rồi đến cơ sở y tế để bác sĩ tư vấn tiêm phòng dại. Mang theo thông tin tiêm phòng của chó.
Chó cắn rồi có sửa được không?
Nhiều chó cải thiện tốt khi được khám loại trừ đau, quản lý chặt và tập theo từng bước nhỏ có thưởng. Mức độ vết cắn và hoàn cảnh gia đình ảnh hưởng nhiều tới tiên lượng, chuyên gia sẽ đánh giá cụ thể.
Chó già tự nhiên cắn người là bị sao?
Rất hay do đau khớp, đau răng, nghe kém, nhìn kém hoặc suy giảm nhận thức. Chó già hiền bỗng cắn nên được bác sĩ thú y khám kỹ trước khi nghĩ tới chuyện tập luyện.