Chó gầm gừ khi có người lại gần bát ăn, khúc xương hay món đồ chơi là đang "giữ của", một hành vi rất tự nhiên ở loài chó. Cách xử lý an toàn là không giật đồ, không phạt tiếng gầm gừ, mà dạy chó tin rằng người lại gần nghĩa là có thêm thứ ngon. Nhà có trẻ nhỏ mà chó đã gầm gừ giữ đồ thì cần quản lý chặt và nhờ chuyên gia ngay.
Giữ của là gì và vì sao chó làm vậy
Trong tiếng Anh, giới hành vi gọi là resource guarding: chó bảo vệ một thứ nó coi là quý trước người hoặc con vật khác. Thứ được giữ có thể là:
- bát ăn, bát cơm, mẩu thức ăn rơi xuống đất;
- xương gặm, đồ gặm, đồ chơi yêu thích;
- đồ "nhặt được" như khăn giấy, chiếc tất, vỏ hộp sữa;
- chỗ nằm: ổ, ghế sofa, góc giường;
- có khi là chính một người trong nhà.
Với tổ tiên của chó, giữ được miếng ăn là sống còn. Nên đây không phải chó "hư", "láo" hay "muốn làm chủ nhà". Thuyết chó tranh ngôi đầu đàn với người đã lỗi thời, AVSAB có tuyên bố về chuyện này từ năm 2008. Chó giữ của vì nó lo mất thứ nó đang có, đơn giản vậy thôi.
Chó từng phải tranh ăn với cả đàn lúc nhỏ, chó từng đói, chó hay bị giật đồ khỏi miệng thường giữ của mạnh hơn. Nhưng chó được nuôi chu đáo từ bé cũng có thể giữ của, vì tính khí mỗi con mỗi khác.
Đọc các mức cảnh báo khi chó giữ đồ
Chó hiếm khi cắn ngay. Thường nó leo dần qua nhiều tín hiệu, và mỗi tín hiệu là một lời xin "đừng lại gần":
- Ăn nhanh hơn, cúi thấp đầu che bát, thân người cứng lại.
- Đứng im, mắt liếc về phía người đang đến, có khi thấy cả lòng trắng mắt.
- Mang đồ chạy đi chỗ khác, quay lưng che đồ.
- Vểnh môi, nhe răng.
- Gầm gừ.
- Táp vào không khí.
- Cắn.
Ý nghĩa của từng tín hiệu được giải thích kỹ ở chuyên mục hiểu ngôn ngữ của chó. Điều cần nhớ ở đây: gầm gừ là món quà. Đó là cảnh báo trước khi có chuyện. Phạt chó vì gầm gừ là dạy chó bỏ cảnh báo, chứ không làm nó bớt lo bị mất đồ. Lần sau nó có thể cắn mà không báo trước.
Những cách xử lý phổ biến nhưng sai
| Cách làm | Người ta nghĩ | Điều thật sự xảy ra |
|---|---|---|
| Giật bát khi chó đang ăn để "tập cho quen" | Chó sẽ chấp nhận chủ lấy đồ | Chó học rằng người lại gần là mất bát, càng giữ chặt hơn |
| Thò tay vào bát, khuấy thức ăn | Cho chó biết ai là chủ | Tăng căng thẳng, dễ bị cắn vào tay |
| Đánh, quát khi chó gầm gừ | Chó sẽ sợ mà thôi | Chó bỏ tín hiệu cảnh báo, cắn không báo trước |
| Lật ngửa, đè chó xuống | Thể hiện vị trí đầu đàn | Dễ bị cắn phòng vệ, chó mất lòng tin vào người |
| Đuổi theo giành lại chiếc tất chó ngậm | Lấy lại đồ | Chó tưởng đang chơi đuổi bắt, hoặc thấy món đồ quý hơn, lần sau giữ chặt hơn |
Lời khuyên "giật bát khi chó ăn" được truyền miệng rất rộng. Nhưng nếu nghĩ theo cách của chó: một người cứ đến lấy đĩa cơm của bạn đang ăn dở, bạn sẽ thấy yên tâm hơn hay cảnh giác hơn mỗi khi người đó đến gần?
Quản lý ngay hôm nay: cắt nguy cơ trước khi dạy
Trước khi tập bất cứ gì, giảm số lần chó phải giữ đồ:
- Cho ăn ở chỗ riêng. Góc bếp có cửa chắn, trong lồng quen, hoặc phòng đóng cửa. Không ai đi ngang qua trong lúc chó ăn.
- Nhặt bát khi chó đã đi chỗ khác, không nhặt khi chó còn đứng cạnh.
- Đồ gặm giá trị cao chỉ cho khi chó ở chỗ riêng, cất đi khi có khách hay trẻ con sang chơi.
- Dọn đồ "mồi": tất, khăn giấy, giày dép, đồ chơi của trẻ nhỏ.
- Chó giữ ghế, giữ giường thì tạm thời không cho lên, chặn bằng cửa hoặc đặt đồ lên ghế. Cho chó một ổ êm, đẹp ngay cạnh.
- Nhà có nhiều chó thì cho ăn tách hẳn, mỗi con một phòng.
Quản lý không phải là né tránh mãi mãi. Nó giúp chó bớt căng thẳng và không có thêm lần giữ đồ nào để "luyện tập", trong lúc bạn tập dần.
Dạy lại: người lại gần là có thêm đồ ngon
Cách được dùng rộng rãi là giải mẫn cảm kết hợp điều kiện hoá ngược. Jean Donaldson có viết hẳn một cuốn sách nhỏ về chủ đề này, Mine! A Practical Guide to Resource Guarding in Dogs. Nguyên tắc chung: bắt đầu từ khoảng cách chó còn thoải mái, mỗi lần bạn xuất hiện là có một thứ ngon hơn thứ chó đang có.
Bước 1: đi ngang qua và ném thưởng
Chó đang ăn bát hạt bình thường. Bạn đi ngang qua ở khoảng cách chó không cứng người, ném một miếng thịt luộc nhỏ về phía bát rồi đi tiếp. Lặp lại nhiều bữa. Dấu hiệu tốt: chó ngẩng lên nhìn bạn với vẻ mong chờ, đuôi thả lỏng.
Bước 2: thu hẹp khoảng cách từng chút
Qua nhiều ngày, đi gần hơn một bước. Nếu thấy chó ăn vội, cứng người, liếc mắt, bạn đã gần quá. Lùi lại mức trước đó.
Bước 3: tới cạnh bát, thả thưởng vào bát
Khi chó vui vẻ lúc bạn đứng sát, cúi xuống thả miếng ngon vào bát rồi rời đi. Sau đó có thể cầm bát lên, cho thêm món ngon, trả lại ngay. Bước này chỉ làm khi các bước trước đã rất ổn.
Đổi đồ: dạy "nhả" bằng một cuộc trao đổi có lời
Với đồ chơi, đồ nhặt được, hãy tập đổi chác: chìa một miếng thưởng trước mũi, chó nhả đồ thì cho thưởng, rồi thường xuyên trả lại món đồ đó. Chó học rằng nhả ra không mất gì, có khi còn được thêm. Cách dạy lệnh nhả chi tiết nằm ở chuyên mục huấn luyện cơ bản.
Nếu chó ngậm thứ nguy hiểm như thuốc, xương gà, hãy ném một nắm thức ăn ra xa về phía khác, chờ chó chạy theo rồi nhặt món đồ. Không lao tới giành.
Lỗi hay gặp
- Đi quá nhanh, vài hôm đã tới sát bát. Mỗi bước nên ổn định nhiều ngày.
- Dùng đồ thưởng kém hơn thứ chó đang giữ. Chó đang gặm xương thì một hạt khô không đủ hấp dẫn.
- Chỉ một người tập, những người khác vẫn giật đồ như cũ.
- Cho trẻ con tham gia tập. Phần tập với chó giữ của là việc của người lớn.
- Ngừng quản lý quá sớm vì thấy chó "đã ngoan".
Nhà có trẻ nhỏ: luật riêng, không thương lượng
Trẻ nhỏ là đối tượng dễ bị chó giữ của cắn nhất, vì trẻ hay ngồi bệt sát chó, thò tay nhặt đồ chơi rơi, lò dò tới gần bát ăn. Vết cắn ở trẻ nhỏ thường ở mặt, đầu vì trẻ thấp ngang tầm chó.
- Chó ăn, gặm xương: trẻ ở phòng khác hoặc có cửa chắn.
- Dạy trẻ một câu: "chó đang ăn, chó đang ngủ thì để chó yên".
- Không bao giờ để trẻ dưới sáu tuổi một mình với chó, kể cả chó hiền.
- Đồ chơi của trẻ và đồ chơi của chó để tách biệt, khác hẳn nhau.
Khi nào cần bác sĩ thú y và chuyên gia hành vi
Nhờ chuyên gia ngay, đừng tự tập một mình, khi:
- Chó đã gầm gừ, táp, cắn khi có trẻ con lại gần đồ của nó.
- Chó đã cắn người lớn gây thương tích.
- Chó giữ của mới xuất hiện ở chó trưởng thành vốn hiền, hoặc kèm sụt cân, ăn kém, đau. Đau răng, đau bụng có thể làm chó cáu gắt khi ăn.
- Chó giữ cả người, chặn không cho ai lại gần một thành viên trong nhà.
Đi bác sĩ thú y trước để loại trừ đau, bệnh, rồi tìm chuyên gia hành vi hoặc huấn luyện viên dùng phương pháp thưởng. Không ai nên hứa "sửa trong ba ngày" với một con chó đã cắn.
Câu hỏi thường gặp
Chó gầm gừ khi ăn có nên đánh không?
Không nên. Gầm gừ là lời cảnh báo trước khi cắn. Đánh vì gầm gừ dạy chó bỏ cảnh báo, lần sau có thể cắn luôn. Hãy cho chó ăn ở chỗ riêng và tập để chó thấy người lại gần là có thêm đồ ngon.
Có nên tập giật bát khi chó đang ăn cho chó quen?
Không. Cách này dạy chó rằng người lại gần là mất bát, làm chó giữ bát chặt hơn. Cách đúng là đi ngang qua thả thêm món ngon vào bát, tăng dần từ xa tới gần.
Vì sao chó giữ đồ chơi không cho ai lấy?
Giữ của là hành vi tự nhiên khi chó lo mất thứ nó quý. Không phải chó muốn làm chủ nhà. Dạy chó đổi đồ lấy thưởng và thường trả lại món đồ, chó sẽ thấy nhả ra không thiệt.
Chó giữ ghế sofa, gầm gừ khi đuổi xuống thì làm sao?
Tạm thời chặn không cho lên ghế, đặt một ổ êm cạnh đó. Dạy chó lệnh xuống bằng cách ném thưởng xuống sàn, không kéo vòng cổ. Nếu đã có lần cắn thì nhờ chuyên gia.
Chó giữ đồ ăn với trẻ con có nguy hiểm không?
Có. Trẻ nhỏ hay bị cắn vào mặt vì thấp ngang tầm chó. Tách trẻ khỏi chó lúc chó ăn, gặm xương, và nhờ bác sĩ thú y cùng chuyên gia hành vi càng sớm càng tốt.