Mọi con chó, ở bất cứ đâu, đều nên được tiêm nhóm vaccine cốt lõi phòng Care (CDV), viêm gan truyền nhiễm (CAV) và Parvo (CPV-2); ở Việt Nam thêm vaccine dại, là loại bắt buộc theo quy định. Chó con thường bắt đầu khoảng 6–8 tuần tuổi, nhắc lại mỗi 2–4 tuần đến khoảng 16 tuần tuổi hoặc hơn. Các vaccine khác như Lepto, ho cũi chó là nhóm không cốt lõi — tiêm hay không tuỳ nơi sống và lối sống của chó, do bác sĩ thú y quyết định.
Cốt lõi và không cốt lõi: cách chia của WSAVA
Hội Thú y Thế giới về Thú nhỏ (WSAVA) có nhóm chuyên gia soạn hướng dẫn tiêm phòng cho chó mèo, bản lớn năm 2016 và bản cập nhật năm 2024. Cách chia đơn giản và hữu ích cho chủ nuôi:
- Vaccine cốt lõi: chó nào cũng nên tiêm, vì bệnh nặng, dễ lây, có mặt khắp nơi.
- Vaccine không cốt lõi: chỉ tiêm khi nơi sống hoặc lối sống của chó có nguy cơ. Lợi ích phải lớn hơn rủi ro và chi phí.
- Không khuyến cáo: một số vaccine bằng chứng hiệu quả yếu.
Hướng dẫn WSAVA cũng nói rõ: ở những nước bệnh dại còn lưu hành hoặc pháp luật bắt buộc, vaccine dại được coi như cốt lõi. Việt Nam thuộc trường hợp này.
Bốn bệnh của nhóm cốt lõi
| Bệnh | Tác nhân | Biểu hiện chính | Vì sao đáng sợ |
|---|---|---|---|
| Care (sài sốt chó) | Virus Care (CDV) | Sốt, chảy mũi mắt, ho, nôn, tiêu chảy, về sau có thể co giật, giật cơ | Tỉ lệ chết cao; con sống sót có thể mang di chứng thần kinh |
| Parvo | Parvovirus (CPV-2) | Bỏ ăn, nôn, tiêu chảy nặng có máu, mất nước nhanh | Rất nặng ở chó con; virus sống rất lâu ngoài môi trường |
| Viêm gan truyền nhiễm | Adenovirus type 1 (CAV-1) | Sốt, đau bụng, có khi phù đục giác mạc | Có thể tử vong nhanh ở chó non; vaccine chứa CAV-2 bảo vệ chéo |
| Dại | Virus dại | Thay đổi tính nết, khó nuốt, chảy dãi, liệt | Khi đã phát bệnh gần như luôn tử vong; lây sang người |
Parvo đáng nói thêm một câu vì rất hay gặp ở chó con tại Việt Nam: virus bám trên giày dép, sàn nhà, đất sân và tồn tại hàng tháng. Chó con chưa tiêm đủ không cần gặp chó bệnh vẫn có thể nhiễm. Bài nhận biết và chăm chó nghi Parvo nằm ở một wiki khác trong hệ; ở đây chỉ cần nhớ: chó con chưa tiêm đủ mà nôn, tiêu chảy, bỏ ăn thì đi khám ngay.
Nhóm không cốt lõi hay gặp ở Việt Nam
Leptospira (bệnh xoắn khuẩn)
Vi khuẩn này sống trong nước tiểu chuột và gia súc, tồn tại trong nước đọng, bùn, ruộng ngập. Chó nhiễm khi uống hoặc lội nước bẩn. Bệnh gây hại gan, thận, có thể nặng, và lây sang người. Chó ở quê, chó hay lội mương, ra ruộng, sống ở vùng ngập nước sau mưa lớn có nguy cơ cao hơn chó chung cư. Vaccine Lepto bảo vệ theo nhóm huyết thanh, thời gian bảo vệ ngắn hơn vaccine virus nên thường phải nhắc hằng năm.
Ho cũi chó
Là hội chứng viêm đường hô hấp lây qua tiếp xúc gần, do nhiều tác nhân (vi khuẩn Bordetella bronchiseptica, virus Parainfluenza và một số virus khác). Chó thường ho khan như mắc xương, phần lớn tự khỏi nhưng có thể biến chứng ở chó con, chó già, chó mặt ngắn. Đáng cân nhắc với chó hay gửi khách sạn, đi spa, học lớp huấn luyện, chơi ở bãi đông chó.
Các vaccine khác
Một số vaccine (như Corona đường ruột của chó) không nằm trong nhóm được WSAVA khuyến cáo. Trên thị trường Việt Nam, vaccine hay được gọi theo số bệnh trong một lọ ("5 bệnh", "7 bệnh"...). Thành phần mỗi loại khác nhau theo hãng; đừng chọn theo con số to hơn, hãy hỏi bác sĩ lọ đó gồm những thành phần nào và chó nhà mình cần thành phần nào.
Vì sao chó con phải tiêm nhiều mũi
Chó con bú sữa đầu được nhận kháng thể từ mẹ. Kháng thể này bảo vệ chó con những tuần đầu, nhưng cũng vô hiệu hoá vaccine nếu tiêm khi kháng thể mẹ còn cao. Không ai biết chính xác kháng thể mẹ của từng con hết lúc nào — có con 8 tuần, có con tới 12–16 tuần, hiếm hơn thì muộn hơn.
Vì vậy chó con được tiêm nhiều mũi cách nhau 2–4 tuần, mũi cuối không sớm hơn khoảng 16 tuần tuổi, để chắc rằng ít nhất một mũi rơi vào lúc kháng thể mẹ đã đủ thấp. WSAVA khuyến cáo thêm một mũi nhắc vào khoảng 26 tuần tuổi (hoặc một năm tuổi), để bắt những con mà loạt mũi đầu chưa tạo được miễn dịch.
Đây cũng là lý do câu "chó đã tiêm một mũi rồi" chưa có nghĩa là chó đã được bảo vệ.
Lịch tham khảo — lịch thật do bác sĩ thú y lập
| Mốc | Việc thường làm |
|---|---|
| Khoảng 6–8 tuần tuổi | Mũi cốt lõi đầu tiên |
| Mỗi 2–4 tuần sau đó | Nhắc mũi cốt lõi, đến khoảng 16 tuần tuổi hoặc hơn |
| Theo quy định và hướng dẫn của bác sĩ (thường từ khoảng 12 tuần tuổi) | Vaccine dại |
| Khoảng 26 tuần đến 1 năm tuổi | Mũi nhắc cốt lõi |
| Trưởng thành | Cốt lõi nhắc theo khuyến cáo (WSAVA: vaccine sống nhược độc thường không cần nhắc thường xuyên hơn 3 năm); dại theo quy định; Lepto thường hằng năm |
Lịch trên chỉ để chủ hiểu vì sao bác sĩ hẹn tới hẹn lui. Mốc tiêm dại và chu kỳ nhắc ở Việt Nam còn theo quy định thú y và chiến dịch tiêm phòng của địa phương — hỏi bác sĩ hoặc cán bộ thú y xã, phường. Chó trưởng thành không rõ lịch sử tiêm (nhận từ nhà khác, chó lớn mua về) thì bác sĩ thường cho tiêm lại từ đầu theo phác đồ chó trưởng thành, thường gồm ít mũi hơn chó con.
Xét nghiệm kháng thể thay vì tiêm nhắc?
Với nhóm cốt lõi (Care, Parvo, Adenovirus), miễn dịch sau loạt tiêm đầy đủ thường kéo dài nhiều năm. Một số phòng khám có xét nghiệm định lượng kháng thể (titer) để xem chó còn được bảo vệ không, nhờ đó tránh tiêm thừa — hữu ích cho chó già, chó từng phản ứng với vaccine. Xét nghiệm này không áp dụng thay thế cho vaccine dại khi pháp luật yêu cầu tiêm. Có làm hay không, hỏi bác sĩ.
Trước, trong và sau khi tiêm
Trước
- Chó phải đang khoẻ. Đang sốt, tiêu chảy, bỏ ăn thì hoãn — báo bác sĩ.
- Tẩy giun theo lịch bác sĩ dặn (lần khám đầu của chó con có bài riêng trong danh mục Nuôi chó con).
- Mang sổ tiêm cũ.
Ngay sau tiêm
- Ở lại phòng khám khoảng 15–30 phút. Phản ứng dị ứng nặng hiếm gặp nhưng thường xuất hiện sớm.
- Kiểm tra sổ tiêm: tên vaccine, số lô, ngày tiêm, ngày hẹn nhắc, chữ ký bác sĩ. Tem vaccine thường được dán vào sổ.
Một hai ngày sau
- Bình thường: hơi mệt, ăn ít hơn, sốt nhẹ, chỗ tiêm hơi sưng đau — thường hết trong 1–2 ngày.
- Quay lại phòng khám ngay: sưng mặt, sưng mõm, nổi mẩn khắp người, nôn liên tục, tiêu chảy, khó thở, lả đi.
- Cục sưng ở chỗ tiêm còn sau vài tuần thì báo bác sĩ.
Không cần kiêng tắm gắt gao, nhưng nên để chó nghỉ, tránh vận động mạnh, tránh nắng gắt một hai ngày đầu.
Chưa tiêm đủ thì có được ra ngoài không?
Đây là câu khó, vì hai rủi ro đối đầu nhau. Chó con chưa tiêm đủ dễ nhiễm Parvo, Care. Nhưng chó con cũng đang ở giai đoạn xã hội hoá (khoảng 3 đến 12–14 tuần tuổi), lỡ giai đoạn này chó dễ thành nhát, sợ người lạ, sợ tiếng xe về sau. Hiệp hội Thú y Hành vi Động vật Hoa Kỳ (AVSAB) có tuyên bố năm 2008 khuyên bắt đầu xã hội hoá trước khi tiêm đủ, nhưng có kiểm soát.
Cách dung hoà thường được bác sĩ khuyên:
- Bế chó ra ngoài cho nhìn, nghe, ngửi xe cộ, người qua lại — chân không chạm đất nơi nhiều chó đi.
- Cho chơi với chó đã tiêm đủ, khoẻ mạnh, trong nhà quen.
- Tránh bãi cỏ công viên, gốc cây chó hay tè, chợ thú cưng, nơi có chó lạ chưa rõ tiêm phòng.
- Lớp chó con (puppy class) có yêu cầu đã tiêm ít nhất một mũi và sàn được khử trùng là lựa chọn tốt.
Bắt tay làm
- Chụp ảnh từng trang sổ tiêm lưu vào điện thoại. Sổ giấy hay ướt, hay thất lạc khi chuyển nhà.
- Đặt nhắc lịch ngay khi rời phòng khám, đừng chờ "để về nhà ghi".
- Kể với bác sĩ lối sống thật của chó: có lội nước, xuống ruộng không, có hay gửi khách sạn, ra công viên không — để bác sĩ chọn vaccine không cốt lõi cho đúng.
- Theo dõi lịch tiêm phòng dại miễn phí hoặc chiến dịch của địa phương nếu có.
Khi nào gọi bác sĩ thú y
Gọi ngay khi chó có dấu hiệu phản ứng nặng sau tiêm (sưng mặt, khó thở, nôn liên tục, lả). Gọi để hỏi khi lỡ lịch nhắc quá lâu — đừng tự tính lại. Và đưa đi khám ngay khi chó con chưa tiêm đủ có triệu chứng nôn, tiêu chảy, ho, chảy mũi, bỏ ăn.
Câu hỏi thường gặp
Chó cần tiêm những vaccine nào?
Theo WSAVA, mọi con chó nên tiêm nhóm cốt lõi phòng Care, Parvo và viêm gan truyền nhiễm (Adenovirus). Ở Việt Nam, vaccine dại là bắt buộc. Lepto, ho cũi chó thuộc nhóm không cốt lõi, tiêm tuỳ nơi sống và lối sống của chó theo tư vấn bác sĩ thú y.
Chó con mấy tuần tuổi thì tiêm mũi đầu?
Thường khoảng 6–8 tuần tuổi, sau đó nhắc mỗi 2–4 tuần đến khoảng 16 tuần tuổi hoặc hơn, rồi thêm một mũi nhắc vào khoảng 6 tháng đến một năm tuổi. Lịch cụ thể do bác sĩ thú y lập theo tình trạng từng con.
Vì sao chó con phải tiêm nhiều mũi như vậy?
Vì kháng thể nhận từ sữa mẹ có thể vô hiệu hoá vaccine, và không biết chắc kháng thể đó hết lúc nào. Tiêm nhiều mũi đến khoảng 16 tuần giúp chắc rằng ít nhất một mũi rơi vào lúc kháng thể mẹ đã thấp, khi đó vaccine mới tạo được miễn dịch.
Chó tiêm phòng xong bị mệt có sao không?
Hơi mệt, ăn ít, sốt nhẹ, chỗ tiêm hơi đau trong 1–2 ngày là phản ứng thường gặp. Nếu chó sưng mặt, nổi mẩn, nôn liên tục, khó thở hoặc lả đi thì đưa quay lại phòng khám ngay vì có thể là phản ứng dị ứng.
Chó trưởng thành có cần tiêm nhắc hằng năm không?
Tuỳ loại. Theo WSAVA, vaccine cốt lõi dạng sống nhược độc thường không cần nhắc thường xuyên hơn mỗi ba năm sau khi đã tiêm đủ; Lepto thường phải nhắc hằng năm; vaccine dại theo quy định tại nơi sống. Bác sĩ thú y sẽ lập lịch cho từng chó.