Chó ở Việt Nam hay nhiễm hai nhóm giun: giun sán đường ruột (giun đũa, giun móc, giun tóc, sán dây) và giun tim sống trong tim – phổi do muỗi truyền. Giun ruột phòng bằng tẩy giun định kỳ và giữ vệ sinh; giun tim phòng bằng thuốc phòng đều đặn và test máu hằng năm. Loại thuốc, lịch dùng và liều do bác sĩ thú y quyết theo cân nặng, tuổi và nơi chó sống — không tự mua theo lời mách.
Vì sao xứ nóng phải để ý giun hơn
Khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều, muỗi có quanh năm, chó đi lại tự do ngoài ngõ và ăn đồ nhặt được: đó là điều kiện lý tưởng cho ký sinh trùng. Hội đồng Ký sinh trùng Thú nuôi Vùng Nhiệt đới (TroCCAP) — nhóm chuyên gia soạn hướng dẫn riêng cho các nước nhiệt đới, trong đó có Đông Nam Á — vì vậy khuyến cáo tẩy giun và phòng giun tim dày hơn so với các nước ôn đới.
Một số loại giun chó còn lây sang người, nhất là trẻ con chơi đất cát. Phòng giun cho chó cũng là giữ sức khoẻ cho cả nhà.
Các loại giun sán đường ruột hay gặp
| Loại | Chó nhiễm thế nào | Dấu hiệu có thể thấy | Với người |
|---|---|---|---|
| Giun đũa (Toxocara canis) | Qua nhau thai và sữa mẹ; nuốt trứng trong đất | Chó con bụng ỏng, lông xơ, chậm lớn, nôn ra giun như sợi bún | Trẻ nuốt trứng từ đất có thể bị ấu trùng di chuyển lạc chỗ |
| Giun móc (Ancylostoma) | Ấu trùng chui qua da, qua sữa mẹ, nuốt phải | Thiếu máu, nướu nhợt, phân đen, chó con yếu dần | Ấu trùng chui qua da chân đi đất, gây vệt ngứa ngoằn ngoèo |
| Giun tóc (Trichuris vulpis) | Nuốt trứng trong đất, trứng sống rất lâu | Tiêu chảy có nhầy, đôi khi có máu, đi ngoài nhiều lần | Hiếm |
| Sán dây (Dipylidium caninum) | Nuốt bọ chét mang ấu trùng khi gặm ngứa | Đốt sán trắng như hạt gạo quanh hậu môn, chó lết mông | Trẻ nhỏ có thể nhiễm nếu nuốt bọ chét |
Nhiều chó trưởng thành nhiễm giun mà không có triệu chứng gì. Chó con thì khác: nhiễm giun đũa, giun móc nặng có thể làm chó con thiếu máu, tắc ruột, chậm lớn rõ rệt. Đó là lý do chó con được tẩy giun sớm và nhiều lần hơn.
Đơn bào đường ruột
Ngoài giun còn có các đơn bào như Giardia, cầu trùng (Coccidia) gây tiêu chảy, nhất là ở chó con sống đông. Thuốc tẩy giun thông thường không diệt hết các loại này. Chó tiêu chảy kéo dài dù đã tẩy giun thì cần soi phân, đôi khi làm xét nghiệm riêng.
Tẩy giun định kỳ: nguyên tắc chứ không phải liều
- Chó con thường được tẩy giun sớm, nhắc vài tuần một lần trong những tháng đầu, vì nhiễm từ mẹ. Lịch cụ thể bác sĩ đưa ra ở lần khám đầu.
- Chó mẹ mang thai, nuôi con cần được bác sĩ tư vấn riêng để giảm lây sang đàn con.
- Chó trưởng thành: tần suất phụ thuộc lối sống. Chó hay ra ngoài, ăn bậy, sống ở quê, nhà có trẻ nhỏ thường cần tẩy dày hơn chó chung cư ít ra ngoài. Hướng dẫn nhiệt đới của TroCCAP nghiêng về tẩy hằng tháng cho nhóm nguy cơ cao; nhiều bác sĩ ở Việt Nam khuyên trung bình khoảng ba tháng một lần với chó nhà thông thường. Hỏi bác sĩ của chó mình.
- Soi phân định kỳ giúp biết thuốc có hiệu quả không và có loại ký sinh trùng nào thuốc đang dùng không diệt.
Có mấy điều đáng tránh:
- Đừng chia viên thuốc của chó to cho chó nhỏ theo ước lượng, đừng dùng thuốc giun của người hay của gia súc.
- Một số giống chăn cừu (Collie, Border Collie, Chó chăn cừu Úc...) mang đột biến gen MDR1, nhạy cảm nặng với một số hoạt chất chống ký sinh trùng ở liều cao. Báo bác sĩ giống chó và nguồn gốc lai.
- Tẩy giun mà không xử lý bọ chét thì sán dây quay lại rất nhanh.
Giun tim: căn bệnh muỗi mang tới
Vòng đời
Giun tim (Dirofilaria immitis) cần muỗi để hoàn thành vòng đời. Muỗi hút máu chó nhiễm, mang theo ấu trùng nhỏ, rồi truyền ấu trùng sang chó khác khi đốt. Ấu trùng di chuyển trong mô khoảng nhiều tháng, rồi vào mạch máu phổi và tim, lớn thành giun trưởng thành dài như sợi mì. Từ lúc bị đốt tới lúc có giun trưởng thành thường mất khoảng sáu tháng.
Giun trưởng thành sống nhiều năm, làm viêm và hỏng mạch máu phổi, về sau gây suy tim phải. Ở Việt Nam muỗi có quanh năm, nên chó ở nông thôn lẫn thành phố đều có nguy cơ — chó nằm ngoài sân, xích ngoài cổng ban đêm càng dễ bị đốt.
Dấu hiệu
Giai đoạn đầu gần như không có triệu chứng. Khi bệnh nặng dần: ho khan kéo dài, mệt nhanh khi vận động, thở nhanh, sụt cân, bụng to ra do tích dịch. Ca nặng có thể ngất, khó thở dữ dội. Chờ thấy triệu chứng là đã muộn — test máu mới bắt được sớm.
Phòng dễ hơn chữa nhiều lần
Phòng giun tim là dùng thuốc định kỳ để diệt ấu trùng trong khoảng thời gian chúng chưa kịp thành giun trưởng thành. Có loại viên nhai hằng tháng, loại nhỏ gáy, loại tiêm có tác dụng dài; nhiều sản phẩm gộp chung phòng giun tim với giun ruột hay ve bọ chét. Chọn loại nào, bắt đầu khi nào là việc của bác sĩ thú y.
Điều trị khi chó đã có giun trưởng thành thì kéo dài nhiều tháng, phải hạn chế vận động gắt gao, có rủi ro biến chứng khi giun chết làm tắc mạch phổi. Hội Giun tim Hoa Kỳ (American Heartworm Society) có phác đồ chuẩn mà nhiều bác sĩ thú y tham khảo. Đây không phải bệnh chữa tại nhà.
Vì sao phải test trước khi bắt đầu phòng
Chó từ khoảng 6–7 tháng tuổi trở lên mà chưa từng phòng đều đặn cần được test giun tim trước khi bắt đầu dùng thuốc phòng. Dùng thuốc phòng cho chó đang có nhiều ấu trùng trong máu có thể gây phản ứng, và việc phòng sẽ che mất bệnh đang có. Sau đó, test lại mỗi năm — kể cả khi đang phòng đều, vì quên một hai tháng là chuyện rất dễ xảy ra.
Giảm nguy cơ ngoài thuốc
- Nhặt phân ngay ở sân, ngõ — trứng giun trong phân phát triển trong đất và tồn tại lâu.
- Kiểm soát bọ chét (bài ve, bọ chét trong danh mục này) để cắt nguồn sán dây.
- Không cho ăn thịt sống, nội tạng sống không rõ nguồn; không để chó ăn xác chuột, xác chim.
- Giảm muỗi: đổ nước đọng quanh nhà, mắc màn hoặc cho chó ngủ trong nhà có lưới chống muỗi khi có thể.
- Trẻ con: rửa tay sau khi chơi với chó, chơi cát; che hố cát khi không dùng; không đi chân đất ở bãi chó hay đi vệ sinh.
Bắt tay làm
| Việc | Ghi chú |
|---|---|
| Hỏi bác sĩ lịch tẩy giun cho chó nhà mình | Kể rõ lối sống: chung cư hay sân vườn, có ra ruộng, có trẻ nhỏ không |
| Test giun tim trước khi bắt đầu phòng (chó từ khoảng 6–7 tháng) | Thường gộp với test bệnh do ve |
| Đặt nhắc lịch hằng tháng cho thuốc phòng | Chọn một ngày cố định, ví dụ ngày 1 |
| Ghi sổ: ngày dùng, tên sản phẩm, cân nặng lúc dùng | Đổi phòng khám vẫn có thông tin |
| Mang mẫu phân đi soi ở lần khám định kỳ | Phân lấy trong vòng 12 giờ |
Khi nào cần bác sĩ thú y
- Thấy giun trong phân, trong bãi nôn, đốt sán quanh hậu môn — đưa đi khám và hỏi lịch tẩy phù hợp.
- Chó con bụng ỏng, gầy, nướu nhợt, phân đen — khám sớm, vì giun móc có thể gây thiếu máu nặng.
- Ho kéo dài, mệt khi vận động, thở nhanh ở chó chưa từng phòng giun tim — test giun tim.
- Lỡ quên thuốc phòng giun tim từ hai tháng trở lên — gọi bác sĩ hỏi có cần test lại không.
- Chó nôn, ngứa, sưng mặt, lả đi sau khi dùng thuốc ký sinh trùng — gọi ngay.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu tẩy giun cho chó một lần?
Chó con được tẩy sớm và nhắc vài tuần một lần trong những tháng đầu. Chó trưởng thành thường khoảng mỗi ba tháng, dày hơn với chó hay ra ngoài, sống ở quê hoặc nhà có trẻ nhỏ. Lịch cụ thể nên do bác sĩ thú y đặt theo lối sống của chó.
Giun tim ở chó có chữa được không?
Chữa được ở nhiều ca nhưng điều trị kéo dài nhiều tháng, phải bắt chó nghỉ ngơi nghiêm ngặt và có rủi ro biến chứng. Phòng giun tim bằng thuốc định kỳ và test máu hằng năm đơn giản, an toàn hơn nhiều so với chữa.
Giun chó có lây sang người không?
Một số loại có. Trứng giun đũa trong đất có thể làm trẻ nhỏ nhiễm ấu trùng; ấu trùng giun móc có thể chui qua da chân đi đất. Nhặt phân chó ngay, rửa tay sau khi chơi với chó và tẩy giun định kỳ cho chó là cách bảo vệ cả nhà.
Chó có đốt trắng như hạt gạo ở hậu môn là gì?
Thường là đốt sán dây Dipylidium, chó nhiễm do nuốt bọ chét. Cần cả thuốc diệt sán do bác sĩ chọn lẫn diệt bọ chét trên chó và trong nhà, nếu không sán sẽ quay lại.
Vì sao phải test giun tim trước khi cho chó uống thuốc phòng?
Vì chó có thể đã nhiễm mà chưa có triệu chứng. Dùng thuốc phòng cho chó đang nhiễm có thể gây phản ứng và che mất bệnh. Chó từ khoảng 6–7 tháng tuổi chưa phòng đều đặn nên được test trước, sau đó test lại mỗi năm.