Tiếng của chó có nghĩa theo cao độ, độ dài và nhịp: sủa nhanh, cao, liên tục thường là phấn khích hoặc báo động; sủa trầm, chậm là cảnh giác, đe doạ; gầm gừ là lời cảnh báo "lùi lại"; rên ư ử là muốn thứ gì đó hoặc lo lắng; hú là gọi xa, đáp lại âm thanh kéo dài như còi xe. Không có tiếng nào nghĩa cố định — phải nghe cùng lúc với nhìn cơ thể và tình huống.
Chó "nói" nhiều hơn sói
Sói trưởng thành ít khi sủa; chúng hú, gầm, rên nhiều hơn. Chó nhà thì sủa nhiều hơn hẳn, và tiếng sủa đa dạng. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng quá trình thuần hoá, với việc con người chọn giữ những con chó biết báo động, đã làm tiếng sủa phát triển. Một số giống còn được chọn lọc riêng cho tiếng: chó săn đuổi như Beagle có tiếng "bay" vang xa, trong khi Basenji gần như không sủa mà phát ra tiếng như hát lảnh lót.
Một phát hiện đáng chú ý từ nhóm nghiên cứu ở Đại học Eötvös Loránd (Budapest): Péter Pongrácz và cộng sự (2005) cho người nghe các đoạn sủa ghi âm ở nhiều tình huống — người lạ đến, chó bị bỏ lại một mình, lúc chơi… Người nghe, kể cả người không nuôi chó, đoán đúng tình huống khá tốt hơn mức ngẫu nhiên, và cảm nhận cảm xúc theo cao độ và nhịp. Nghĩa là tiếng sủa mang thông tin thật, không chỉ là tiếng ồn.
Tiếng sủa
Có thể nghĩ đơn giản theo ba trục: cao hay trầm, nhanh hay chậm, ngắt quãng hay liên tục.
| Kiểu sủa | Hay gặp khi |
|---|---|
| Trầm, dồn dập, liên tục | Báo động có người lạ ở cổng, chó cảm thấy bị đe doạ |
| Cao, liên tục, nhanh | Phấn khích: chủ cầm dây sắp đi dạo, thấy bạn chó |
| Một hai tiếng "gâu" ngắn, cao | Ngạc nhiên, chào, "nè, có gì kìa" |
| Một tiếng, nhìn chủ, rồi chờ | Đòi: đòi mở cửa, đòi ăn, đòi chơi |
| Cao, đơn điệu, kéo dài hàng giờ | Chán, cô đơn, lo âu khi ở nhà một mình |
| Sủa xen gầm gừ, giọng vỡ | Sợ nhưng bị dồn — "tôi không muốn đánh nhưng lùi ra" |
Ở xóm Việt Nam, chuyện quen thuộc là cả dãy chó "truyền tin" cho nhau ban đêm: một con sủa, các con khác hưởng ứng. Đây là sủa lan truyền — chó nghe sủa ở xa và cảnh giác theo. Vì sao chó sủa nhiều và cách dạy lại có bài riêng ở mục Vấn đề hành vi; bên lapcong có bài nuôi chó không phiền hàng xóm.
Tiếng gầm gừ
Gầm gừ là tiếng trầm rung trong cổ họng, miệng có thể khép hoặc hé. Nó là một lời cảnh báo — và đó là điều tốt. Chó gầm gừ là chó đang nói trước, cho người hoặc con khác cơ hội lùi lại trước khi phải đớp.
Không phải tiếng gầm gừ nào cũng giống nhau
Một thí nghiệm của Tamás Faragó và cộng sự (cũng ở Budapest, công bố năm 2010) phát lại các tiếng gầm gừ ghi âm cho chó đang muốn lấy một khúc xương. Tiếng gầm gừ ghi khi một con chó giữ đồ ăn làm chó nghe dè dặt, không dám lấy xương rõ rệt hơn so với tiếng gầm gừ ghi ở tình huống khác. Gợi ý rằng chó phân biệt được "gầm gừ giữ đồ" với các kiểu gầm gừ khác.
Gầm gừ khi chơi
Chó kéo co, vật nhau đùa thường gầm gừ rất to, nghe đáng sợ mà thân vẫn mềm, lắc lư, có lúc cúi chào, đổi vai cho nhau. Đó là gầm gừ chơi. Khi thân cứng lại, đứng im, tiếng gầm trầm hẳn xuống, đó là lúc dừng cuộc chơi.
Đừng phạt tiếng gầm gừ
Nếu chó bị đánh mỗi lần gầm gừ, nó học cách bỏ lời cảnh báo nhưng cảm giác khó chịu vẫn còn. Lần sau, nó có thể cắn mà không báo trước. Khi chó gầm gừ, dừng việc đang làm, cho chó khoảng cách, rồi tìm hiểu vì sao — đau, giữ đồ, sợ. Nếu chó gầm gừ thường xuyên với người trong nhà, đặc biệt với trẻ nhỏ, hãy cho bác sĩ thú y khám và tìm chuyên gia hành vi.
Rên ư ử, kêu ăng ẳng, thở dài
- Rên ư ử: âm cao, mũi. Thường là muốn một thứ gì đó (ra ngoài, ăn, chủ lại gần), hoặc lo lắng, hoặc khó chịu. Chó con mới về nhà rên đêm là chuyện quen thuộc. Rên kèm đứng ngồi không yên, thở nhanh có thể là đau — đáng lưu tâm, nhất là ở chó già.
- Kêu ăng ẳng, kêu thét ngắn: đau đột ngột, bị giẫm chân, giật mình. Lặp lại khi chạm vào một chỗ trên cơ thể là lý do đi khám.
- Thở dài: nằm xuống, thở ra một hơi dài — thường đi kèm mắt lim dim, là lúc chó thư giãn. Thở dài mắt mở to nhìn chủ có khi là "chán" vì chờ mãi không được đi chơi.
- Tiếng "hắt" ngắn qua mũi: nhiều chó làm khi chơi, như tín hiệu "đây là đùa".
Tiếng hú
Hú là tiếng kéo dài, vang xa. Ở sói, hú giúp các thành viên trong đàn tìm nhau và báo lãnh thổ. Chó nhà hú thường khi:
- Nghe âm thanh kéo dài cao: còi xe cứu thương, còi tàu, tiếng nhạc, tiếng đàn, có khi cả tiếng người hát.
- Bị bỏ lại một mình — hú kéo dài lặp lại là một biểu hiện của lo âu chia ly.
- Nghe chó khác hú ở xa.
Husky, Alaska, Beagle và một số giống chó săn hú nhiều hơn hẳn. Ở Việt Nam có nhiều quan niệm dân gian về chó hú ban đêm báo điềm xấu — đó là tín ngưỡng, không có cơ sở khoa học; chó hú vì nghe thấy âm thanh mà người không để ý, hoặc vì cô đơn.
"Nói chuyện" với chủ
Nhiều chó học được rằng một kiểu tiếng nào đó làm chủ phản ứng: tiếng "ừ ừ" khi được gãi, tiếng "gừ gừ" vui khi chủ về, tiếng sủa một tiếng nhìn tủ lạnh. Đây là học theo hệ quả: tiếng nào được đáp lại, tiếng đó lặp lại. Nếu không muốn chó sủa đòi, đừng đáp lại tiếng sủa đòi — chờ một khoảnh khắc yên lặng rồi mới cho.
Bắt tay làm
- Ghi âm vài kiểu sủa của chó nhà: khi có người ở cổng, khi chủ cầm dây, khi bị bỏ trong phòng. Nghe lại, so cao độ, nhịp.
- Đặt điện thoại quay khi đi vắng một lúc để biết chó có sủa, hú, rên không và vào lúc nào.
- Khi chó gầm gừ: dừng lại, lùi ra, ghi lại chuyện vừa xảy ra. Không mắng.
- Nếu chó vốn ít kêu mà gần đây hay rên, kêu ăng ẳng khi đứng lên nằm xuống, đưa đi khám.
Câu hỏi thường gặp
Chó sủa có nghĩa là gì?
Tuỳ cao độ, nhịp và tình huống. Sủa trầm dồn dập thường là báo động hoặc đe doạ, sủa cao nhanh là phấn khích, sủa đơn điệu kéo dài là chán hoặc cô đơn, một tiếng rồi nhìn chủ thường là đòi.
Chó gầm gừ với chủ có nên đánh không?
Không. Gầm gừ là lời cảnh báo trước khi cắn; phạt nó làm chó bỏ cảnh báo nhưng vẫn khó chịu. Hãy dừng lại, tìm nguyên nhân và nhờ bác sĩ thú y, chuyên gia hành vi nếu xảy ra thường.
Vì sao chó hú khi nghe còi xe?
Âm thanh cao, kéo dài như còi xe cứu thương giống tiếng hú, nên nhiều chó đáp lại theo bản năng. Việc này thường vô hại và dừng khi tiếng còi tắt.
Chó hú ban đêm có phải điềm xấu?
Không có cơ sở khoa học. Chó hú vì nghe âm thanh xa, nghe chó khác hú hoặc vì cô đơn khi bị để một mình.
Chó rên ư ử liên tục là bị sao?
Có thể là muốn ra ngoài, đói, lo lắng hoặc đau. Nếu rên kèm đứng ngồi không yên, thở nhanh, né chạm hoặc bỏ ăn thì nên đưa đi bác sĩ thú y.