Chó chơi với nhau bằng những cử chỉ trông như đánh nhau — vật, rượt, cắn hờ, gầm gừ — nhưng được "đóng khung" bằng tín hiệu mời chơi, nổi bật nhất là cúi chào: hai chân trước hạ thấp, mông chổng cao. Cuộc chơi lành mạnh có nghỉ ngắn, có đổi vai, con to biết tự kiềm. Cần tách ra khi một con liên tục muốn thoát, thân cứng lại, hoặc cuộc chơi chỉ một chiều.
Cúi chào mời chơi
Cúi chào (play bow) là tư thế dễ nhận ra nhất trong ngôn ngữ của chó: chân trước duỗi ra trước, ngực gần chạm đất, mông và đuôi ở trên cao, mặt thường hớn hở, có khi kèm một tiếng sủa ngắn hoặc bật nhảy sang bên. Chó dùng nó với chó khác, và cả với người.
Nhà sinh học Marc Bekoff, người nghiên cứu nhiều năm về chơi ở họ chó, mô tả cúi chào như một tín hiệu "những gì sắp tới là đùa", giúp con kia hiểu cú lao hay cú cắn hờ tiếp theo không phải tấn công. Một nghiên cứu sau đó (Byosiere và cộng sự, 2016) quan sát nhiều cặp chó chơi và thấy cúi chào thường xuất hiện ngay sau những quãng nghỉ ngắn, như cách "mời lại" để cuộc chơi tiếp tục, và hay đi kèm với lúc một con sắp lao đi hoặc sắp bị đuổi. Dù diễn giải chính xác còn được bàn, ý nghĩa chung "mời chơi, đây là đùa" được giới nghiên cứu đồng ý rộng rãi.
Những tín hiệu khác cho thấy đây là chơi
- Mặt chơi: miệng mở rộng, thả lỏng, có khi lưỡi thè, mắt dịu.
- Chuyển động "thừa thãi": nhảy lò cò, lắc lư, chạy vòng không cần thiết — kém hiệu quả hẳn so với đánh thật hay săn thật. Chính sự thừa đó là tín hiệu.
- Tự kiềm (self-handicapping): con to nằm xuống cho con nhỏ trèo lên, cắn rất nhẹ, chạy chậm lại cho con kia đuổi kịp.
- Đổi vai: lúc con này đuổi, lúc con kia đuổi; lúc con này nằm dưới, lúc con kia nằm dưới. Không cần đều 50–50, nhưng không được chỉ một chiều.
- Nghỉ ngắn: cứ chừng vài giây đến vài chục giây lại dừng, rũ người, đi ngửi đất, rồi lại lao vào. Những quãng nghỉ này giúp hạ nhiệt.
- Tiếng ồn mà thân mềm: gầm gừ chơi có thể rất to, nhưng thân vẫn mềm, chuyển động cong.
- Cả hai cùng quay lại: khi tách ra một chút, cả hai đều muốn quay lại chơi tiếp.
Các kiểu chơi hay gặp
| Kiểu chơi | Trông như thế nào | Lưu ý |
|---|---|---|
| Vật nhau | Đứng bằng hai chân sau, "đấu vật" bằng chân trước, cắn hờ cổ, mõm | Hay gặp ở chó cùng cỡ, giống như Boxer, Labrador |
| Rượt đuổi | Một con chạy, con kia đuổi, đổi chiều | Để ý con bị đuổi có muốn không — có dừng lại mời tiếp không |
| Kéo co, giành đồ | Hai con cùng ngậm một món | Dễ thành giành thật ở chó có xu hướng giữ đồ — theo dõi kỹ |
| Cắn chân, cắn tai đùa | Cắn rất nhẹ, con bị cắn không kêu thét | Chó con hay chơi kiểu này; chó mẹ và chó lớn dạy chó con cắn nhẹ |
| Chơi song song | Hai con ở gần nhau, mỗi con ngửi, đào, gặm một thứ | Nhiều chó trưởng thành thích kiểu này hơn vật nhau |
Không phải chó nào cũng thích chơi với chó khác. Nhiều chó trưởng thành, chó già, chó ít được xã hội hoá khi nhỏ chỉ muốn chào ngắn rồi đi tiếp, hoặc thích chơi với người hơn. Đó là tính cách, không phải "khó gần" cần sửa.
Khi nào cần tách ra
Dấu hiệu cuộc chơi đang trượt sang căng thẳng:
- Một con liên tục tìm cách thoát: chui xuống ghế, trốn sau chân chủ, quay đầu tránh, đuôi kẹp — mà con kia vẫn đuổi.
- Không còn quãng nghỉ; cường độ tăng dần, tiếng gầm gừ trầm hẳn, nhịp nhanh.
- Thân cứng lại, đứng im, nhìn trừng — thay cho chuyển động mềm, cong.
- Một con đè con kia mãi không đổi vai, con dưới kêu thét.
- Nhiều chó dồn đuổi một con — kiểu "hội đồng" dễ leo thang.
- Chênh lệch cỡ lớn mà con to không tự kiềm.
"Kiểm tra đồng ý"
Khi không chắc, nhẹ nhàng giữ con đang "thắng thế" lại vài giây (gọi về, cầm yếm). Thả con kia tự do. Nếu con kia rũ người rồi quay lại mời chơi tiếp — cúi chào, nhảy lại gần — thì nó đang vui. Nếu nó bỏ đi, trốn sau chủ — nó đã đủ, cuộc chơi nên dừng.
Cách tách an toàn
Dùng tiếng gọi về hoặc tiếng vỗ tay để ngắt, đi ra xa gọi chó theo, ném vài miếng thưởng xuống đất cho chó tản ra ngửi. Không thò tay vào giữa hai con chó đang lao vào nhau — người can thiệp tay không là người hay bị cắn nhầm. Nếu chó đánh nhau thật và có thương tích, đưa cả hai đi bác sĩ thú y kiểm tra, kể cả khi vết thương trông nhỏ.
Chó con học gì khi chơi
Chơi không chỉ để xả năng lượng. Ở chó con, chơi với anh chị em trong ổ và với chó lớn là "trường học" đầu đời. Khi một chó con cắn quá mạnh, con kia kêu thét và bỏ đi — cuộc vui dừng lại. Lặp lại nhiều lần, chó con học kiềm lực cắn. Chó con cũng học đọc tín hiệu: cúi chào là mời, quay đi là đủ rồi, nằm ngửa là xin nhẹ tay.
Đây là một lý do khuyến cáo phổ biến là không tách chó con khỏi mẹ và đàn trước khoảng 8 tuần tuổi, và là lý do giai đoạn xã hội hoá có bài riêng ở mục Nuôi chó con. Chó con lớn lên một mình, ít được chơi với chó khác thường vụng về khi gặp bạn: lao vào quá mạnh, không hiểu khi con kia báo "đủ rồi". Những chó này cần bạn chơi điềm tĩnh, kiên nhẫn, và chủ theo dõi sát hơn.
Ở chó trưởng thành, chơi giúp duy trì quan hệ giữa các chó trong cùng nhà và là một phần của sức khoẻ tinh thần. Hai chó cùng nhà chơi với nhau hằng ngày, có nghỉ, có đổi vai, rồi nằm cạnh nhau ngủ — đó là dấu hiệu quan hệ tốt.
Chó chơi với người
Chó cũng cúi chào mời người, và người có thể "trả lời" bằng cách cúi người nhanh về phía trước, vỗ tay, lùi lại một bước mời chó đuổi theo. Một vài nguyên tắc để cuộc chơi người – chó an toàn:
- Chơi với đồ vật (dây kéo, bóng) thay vì để chó cắn tay, cắn tóc, cắn quần.
- Răng chạm da là cuộc chơi dừng vài giây — chó học kiểm soát lực cắn.
- Không vật lộn đè chó xuống, không trêu chó đến mức chó phát cáu.
- Trẻ con chơi với chó luôn có người lớn trông; không để trẻ rượt đuổi chó vào góc.
Cách chơi ném bóng, kéo co, đuổi bắt sao cho an toàn được nói kỹ ở mục Vận động & đi dạo.
Bắt tay làm
- Lần tới thấy chó nhà chơi với chó khác, quay video một phút. Xem lại, đếm số lần nghỉ, số lần đổi vai, số lần cúi chào.
- Tập nhận ra "mặt chơi" của chó nhà mình: miệng mở rộng, mắt dịu.
- Tập gọi về giữa lúc chơi ở mức dễ, thưởng to rồi cho chơi tiếp — để lúc cần tách thì chó về được.
- Chọn bạn chơi hợp cỡ và hợp kiểu chơi; chó con nên chơi với chó lớn hiền, đã tiêm phòng đủ, theo tư vấn thú y.
Câu hỏi thường gặp
Chó chổng mông, hạ hai chân trước là đang làm gì?
Đó là tư thế cúi chào mời chơi. Chó báo cho con khác hoặc cho người rằng những gì sắp tới là đùa, kể cả khi có rượt đuổi, cắn hờ hay gầm gừ.
Làm sao biết chó đang chơi hay đang đánh nhau?
Chơi có chuyển động mềm, thừa thãi, có quãng nghỉ ngắn và đổi vai. Đánh nhau thường cứng người, nhanh, không nghỉ, một con muốn thoát mà không được.
Chó gầm gừ khi chơi có sao không?
Gầm gừ khi chơi là bình thường nếu thân chó vẫn mềm, còn nghỉ ngắn và đổi vai. Khi tiếng gầm trầm hẳn, thân cứng và cường độ tăng liên tục thì nên tách ra.
Chó không thích chơi với chó khác có phải bị bệnh không?
Thường không. Nhiều chó trưởng thành hoặc chó già chỉ thích chào ngắn rồi đi tiếp. Nếu chó vốn thích chơi mà bỗng tránh né, nên cho bác sĩ thú y khám vì có thể đang đau.