Nuôi ChóWiki
Tìm
Hiểu ngôn ngữ của chó

Thế giới mùi của chó: vì sao chó ngửi mọi thứ trên đường

Mũi là giác quan chính của chó: một gốc cây cho biết con nào qua, đực hay cái, khi nào. Cho chó ngửi đủ trong cuộc dạo là đáp ứng nhu cầu cốt lõi và giúp chó bình tĩnh.

Thế giới mùi của chó: vì sao chó ngửi mọi thứ trên đường

Chó ngửi mọi thứ trên đường vì mũi là giác quan chính để chó hiểu thế giới: một gốc cây có nước tiểu của chó khác cho biết con nào đã qua, đực hay cái, lúc nào, đang khoẻ hay căng thẳng. Với chó, ngửi giống như người đọc tin tức buổi sáng. Cho chó ngửi đủ trong cuộc dạo không phải là chiều hư, mà là đáp ứng một nhu cầu cốt lõi và giúp chó bình tĩnh hơn.

Chiếc mũi được thiết kế thế nào

Khứu giác của chó tốt hơn người rất nhiều lần. Con số chính xác khác nhau theo nguồn và theo giống, nhưng các ước tính phổ biến cho rằng chó có hàng trăm triệu thụ thể khứu giác, trong khi người chỉ có vài triệu; phần não xử lý mùi của chó cũng lớn hơn tương đối so với người. Vì sao chó đánh hơi giỏi đến mức tìm được người, ma tuý, bệnh — bên wiki truyduoi có bài riêng. Ở đây chỉ nói những đặc điểm giải thích hành vi ngửi hằng ngày:

  • Hai đường khí tách biệt: khi chó hít để ngửi, một phần không khí đi thẳng vào vùng khứu giác sâu trong mũi, không bị thở ra ngay. Vì vậy chó hít ngắn liên tục "khịt khịt khịt" để gom mùi.
  • Thở ra qua khe hai bên: khe ở cánh mũi đẩy hơi thở ra hai bên và về phía sau, không thổi bay mùi phía trước. Nghiên cứu về dòng khí trong mũi chó (Craven, Paterson và Settles, 2010) mô tả cơ chế này.
  • Hai lỗ mũi ngửi riêng: chó có thể so mùi ở lỗ trái và lỗ phải để biết mùi đến từ hướng nào — giống như hai tai giúp định hướng tiếng.
  • Mũi ướt: lớp dịch trên mũi giúp giữ phân tử mùi. Mũi khô không có nghĩa là chó ốm — mũi chó khô, ướt thay đổi trong ngày, sau khi ngủ dậy thường khô.
  • Cơ quan lá mía (cơ quan Jacobson): nằm ở vòm miệng, chuyên nhận một số tín hiệu hoá học từ con khác. Đôi khi thấy chó ngửi nước tiểu rồi răng va lập cập, chảy dãi — có thể là đang "nếm" mùi bằng cơ quan này.

Gốc cây là bảng tin của xóm

Nước tiểu, phân, chất tiết từ tuyến ở hậu môn và kẽ chân mang rất nhiều thông tin: con nào, đực hay cái, cái đang động dục hay không, có thể cả mức căng thẳng. Khi chó dừng lại ở một cột điện đầu hẻm, ngửi thật kỹ rồi nhấc chân tè lên, nó vừa "đọc" vừa "để lại lời nhắn".

Ngửi mông khi gặp nhau

Chó gặp nhau thường ngửi mặt rồi vòng ra ngửi mông. Vùng quanh hậu môn có túi hậu môn tiết chất mùi riêng của từng con. Ngửi mông là cách chào và nhận diện — với chó, nó lịch sự như người bắt tay. Chó lạ ngửi lâu, cứng người, một con liên tục tránh — là lúc chủ nên dắt đi.

Ngửi người

Chó ngửi giày, ống quần, tay của chủ khi về nhà để biết chủ vừa đi đâu, gặp ai, có con chó nào không. Chó ngửi vùng háng người lạ là hành vi tự nhiên (vùng nhiều tuyến mồ hôi), dù làm người ngại — có thể dạy chó ngồi chào để thay.

Mùi cũng cho biết thời gian

Mùi tan dần theo thời gian, nên chó có thể phân biệt dấu vết mới với dấu vết cũ, và biết hướng đi của một con vật qua độ đậm nhạt. Nhà nhận thức học Alexandra Horowitz trong sách Being a Dog (2016) mô tả thế giới mùi như cách chó "nhìn" được cả quá khứ gần và thứ sắp tới theo gió.

Vì sao cho chó ngửi lại quan trọng

Ngửi không chỉ là tò mò. Nó là một nhu cầu hành vi — như chạy, như gặm. Chó bị kéo đi vội cả cuộc dạo, không được dừng ngửi, thường về nhà vẫn còn bồn chồn.

Một nghiên cứu của Charlotte Duranton và Alexandra Horowitz (2019, Applied Animal Behaviour Science) cho một nhóm chó tập các bài tìm đồ bằng mũi, nhóm kia tập bài vâng lời theo chủ dẫn. Sau vài tuần, nhóm tập dùng mũi tỏ ra "lạc quan" hơn trong một bài kiểm tra nhận thức. Đó là một nghiên cứu nhỏ, nhưng khớp với kinh nghiệm của nhiều người huấn luyện: để chó tự dùng mũi, tự quyết định, giúp chó bình tĩnh và tự tin hơn.

Ở góc thực tế: 20 phút dạo có nhiều thời gian ngửi thường làm chó mệt "đã" hơn 20 phút đi nhanh bám sát chân. Bài "đi dạo cho chó ngửi" ở mục Vận động nói kỹ cách sắp xếp cuộc dạo.

Những hành vi lạ liên quan đến mùi

Hành viGiải thích phổ biến
Lăn vào chỗ có mùi hôi (xác động vật, phân)Chưa rõ hẳn; giả thuyết là che mùi khi săn, hoặc "mang tin" về cho đàn. Bài hành vi lạ nói thêm
Cào đất sau khi đi vệ sinhĐể thêm mùi từ tuyến ở kẽ chân và dấu vết nhìn thấy
Nhấc chân tè thật caoĐặt mùi ở ngang tầm mũi chó khác, có khi "trông to hơn"
Cuộn tròn trên áo của chủMùi quen thuộc giúp chó yên tâm — mẹo hay dùng khi gửi chó, khi chó con mới về
Ngửi rất lâu ở chỗ mớiThu thập thông tin, cũng là cách tự làm dịu khi chưa chắc

Ngửi đất bất thường giữa một tình huống căng — chó lạ tới gần, có người to tiếng — cũng có thể là cách chó tránh căng thẳng, như cử chỉ "lảng đi". Đọc thêm cả cơ thể để biết.

Mùi và cảm xúc: chó "ngửi" được tâm trạng người?

Nhiều chủ kể chó biết lúc mình buồn, lúc mình sợ. Một phần là chó đọc nét mặt, giọng, dáng người. Nhưng mùi cũng có thể góp phần. Đã có những nghiên cứu cho chó ngửi mẫu mồ hôi lấy từ người đang sợ và người đang vui, và ghi nhận chó phản ứng khác nhau — căng thẳng hơn với mẫu "sợ". Các nghiên cứu này còn ít và cỡ mẫu nhỏ, nên nói thận trọng: có bằng chứng ban đầu rằng mùi cơ thể người mang tín hiệu cảm xúc mà chó nhận được.

Mùi cũng là "liều thuốc" trấn an mạnh với chính chó. Ổ có mùi quen, chiếc áo của chủ, khăn có mùi của chó mẹ (với chó con mới về) giúp chó bình tĩnh ở chỗ lạ. Khi chuyển nhà, giữ lại ổ, chăn cũ chưa giặt trong vài ngày đầu thay vì mua toàn đồ mới.

Những mùi chó không thích

Mũi nhạy nghĩa là mùi mạnh với người còn mạnh hơn nhiều với chó. Nước hoa xịt nặng, tinh dầu đậm đặc, khói thuốc, nước tẩy chlorine, long não có thể làm chó khó chịu. Một số tinh dầu (như tràm trà đậm đặc) còn có thể độc với chó khi dính lên da hoặc liếm phải. Đừng xịt nước hoa lên chó, và giữ chỗ chó nằm thoáng mùi.

Bắt tay làm

  1. Trong cuộc dạo, dành ít nhất một đoạn "chó dẫn": dây dài, chó chọn hướng và chọn chỗ ngửi, chủ đi theo.
  2. Giấu năm miếng thưởng quanh phòng khách, cho chó tìm. Bắt đầu thật dễ, để chó nhìn thấy lúc giấu.
  3. Rải hạt trong bãi cỏ sạch hoặc một tấm thảm nhiều sợi để chó "đánh hơi bữa ăn" thay vì ăn trong bát.
  4. Khi gửi chó đi đâu, mang theo áo cũ có mùi của chủ.
  5. Nếu chó bỗng mất hứng ngửi, chảy nước mũi có máu, hắt hơi liên tục, mũi đổi màu hay sưng — đưa đi bác sĩ thú y.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao chó ngửi mọi thứ khi đi dạo?

Vì mùi là cách chó nắm thông tin: con nào đã đi qua, khi nào, đực hay cái. Ngửi là nhu cầu tự nhiên và giúp chó bình tĩnh, nên cho chó dừng ngửi trong cuộc dạo là điều nên làm.

Vì sao chó ngửi mông nhau khi gặp?

Vùng hậu môn có túi tiết chất mùi riêng của từng con. Ngửi mông là cách chó chào và nhận diện nhau, giống như người bắt tay.

Mũi chó khô có phải bị ốm?

Không hẳn. Mũi chó khô ướt thay đổi trong ngày, thường khô sau khi ngủ dậy. Nên lo khi kèm nứt nẻ, chảy dịch, chảy máu, sốt, bỏ ăn hoặc mệt mỏi.

Chó ngửi giỏi hơn người bao nhiêu lần?

Các ước tính khác nhau, nhưng chó có hàng trăm triệu thụ thể khứu giác so với vài triệu ở người, cùng cấu trúc mũi giúp gom và giữ mùi. Khứu giác của chó vượt người rất xa.

Mở app Nuôi Chó

Chăm cún một chạm — cún vẫy đuôi, lớn dần, dắt dạo xóm

Mở app Nuôi Chó

Bài viết liên quan

Mở app Nuôi Chó

Chăm cún một chạm — cún vẫy đuôi, lớn dần, dắt dạo xóm

Mở app Nuôi Chó Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store