Nuôi ChóWiki
Tìm
Huấn luyện cơ bản

Khen chó đúng lúc: từ đánh dấu, clicker và thời điểm thưởng

Đánh dấu bằng tiếng clicker hoặc một từ ngắn như "đúng" trong khoảng một hai giây sau hành vi, rồi thưởng tới sau. Cách nạp nghĩa, thời điểm bấm và lỗi hay gặp.

Khen chó đúng lúc: từ đánh dấu, clicker và thời điểm thưởng

Khen chó đúng lúc nghĩa là báo cho chó biết "đúng rồi" ngay khoảnh khắc nó làm đúng, trong vòng một hai giây, càng sát càng tốt. Vì tay chủ khó đưa miếng thịt nhanh đến thế, người ta dùng một tín hiệu đánh dấu — tiếng "tách" của clicker hoặc một từ ngắn như "đúng" — rồi đưa thưởng tới sau. Tín hiệu này là cầu nối giúp chó hiểu chính xác mình được thưởng vì việc gì.

Vấn đề của "khen muộn"

Thử hình dung: chó ngồi xuống, chủ mừng quá, thò tay vào túi lấy thịt, mất ba giây. Trong ba giây đó chó đã ngồi, rồi nhìn túi, rồi nhổm dậy, rồi liếm môi. Miếng thịt tới lúc chó đang đứng. Với chó, điều vừa được thưởng là "đứng nhìn túi" chứ không phải "ngồi".

Chó không đọc được ý định của người. Nó chỉ nối phần thưởng với việc nó đang làm ngay lúc đó. Nhiều buổi tập rối tung chỉ vì lý do đơn giản này: chủ khen đúng hành vi nhưng sai thời điểm.

Tín hiệu đánh dấu là gì

Tín hiệu đánh dấu (marker) là một âm thanh ngắn, rõ, luôn giống nhau, được nạp nghĩa "sắp có thưởng". Khi đã nạp xong, chủ chỉ cần phát tín hiệu đúng khoảnh khắc chó làm đúng, rồi thong thả đưa thưởng trong vài giây sau. Tín hiệu giống như tiếng bấm máy ảnh: nó chụp lại đúng khoảnh khắc đáng thưởng.

Clicker

Clicker là hộp nhựa nhỏ có lá kim loại, bấm phát ra tiếng "tách". Cách dùng âm thanh làm cầu nối được vợ chồng Marian và Keller Breland phát triển khi huấn luyện động vật từ giữa thế kỷ 20, rồi được Karen Pryor phổ biến rộng rãi trong giới nuôi chó qua cuốn Don't Shoot the Dog (xuất bản lần đầu 1984) và các khoá huấn luyện sau đó. Ưu điểm của clicker: tiếng luôn y hệt nhau, không lẫn với giọng nói hằng ngày, và rất nhanh.

Từ đánh dấu

Không có clicker thì dùng một từ ngắn, một âm tiết là tốt: "đúng", "ừ", "yes". Từ này phải dành riêng cho việc đánh dấu, không phải từ cả nhà nói suốt ngày. "Giỏi lắm" kéo dài và hay được nói tự do nên ít hợp hơn.

ClickerTừ đánh dấu
Độ chính xácRất cao, tiếng gọnKhá, tuỳ người nói
Luôn mang theoPhải nhớ cầmLúc nào cũng có
Rảnh tayChiếm một tayHai tay rảnh để cầm dây, cầm thưởng
Hợp vớiDạy động tác tinh, xoay vòng, tạo hình hành viĐời sống thường ngày, đi dạo, cả nhà cùng dùng
Chó sợ tiếngCó chó giật mình — bấm trong túi áo cho nhỏ tiếngKhông vấn đề

Nhiều người dùng cả hai: clicker khi tập trung dạy việc mới, từ đánh dấu cho phần còn lại của ngày.

Nạp nghĩa cho tín hiệu: buổi tập đầu tiên

  1. Chuẩn bị 15–20 miếng thưởng nhỏ, ngồi trong phòng yên tĩnh.
  2. Bấm "tách" (hoặc nói "đúng"), ngay sau đó đưa một miếng thưởng. Không cần chó làm gì cả.
  3. Đợi vài giây, lặp lại. Thay đổi khoảng chờ để chó không đoán nhịp.
  4. Làm 10–15 lần là đủ một buổi. Thường sau một hai buổi, chó nghe tiếng là quay ngoắt đầu tìm thưởng — dấu hiệu tín hiệu đã có nghĩa.

Lưu ý: tín hiệu đi trước, tay đi sau. Nếu tay đã thò vào túi rồi mới bấm, chó sẽ nhìn tay chứ không nghe tiếng; tiếng thành thừa.

Thời điểm: đánh dấu cái gì, lúc nào

Đánh dấu đúng lúc hành vi hoàn thành hoặc khoảnh khắc đẹp nhất của nó:

  • Ngồi: lúc mông chạm đất.
  • Nằm: lúc khuỷu chân trước chạm sàn.
  • Nhìn chủ: lúc mắt chó gặp mắt chủ.
  • Đi dây lỏng: lúc dây đang võng và chó ở cạnh chân.
  • Gọi về: lúc chó quay đầu về phía chủ — rồi đánh dấu tiếp lần nữa khi nó tới nơi cũng được, mỗi lần đánh dấu đi kèm một thưởng.

Không có con số kiểu "phải đúng nửa giây" như một định luật. Điều chắc chắn là càng sát càng rõ nghĩa, và quá vài giây thì chó dễ nối nhầm. Muốn luyện tay, có thể tập không có chó: thả quả bóng tennis xuống sàn, bấm đúng lúc bóng chạm đất; nhờ người nhà giơ tay lên xuống, bấm lúc tay chạm đỉnh.

Đánh dấu rồi thì sao

Một tiếng, một thưởng

Đã bấm là phải thưởng, kể cả khi lỡ bấm nhầm. Bấm mà không thưởng vài lần là tín hiệu mất giá, chó thôi tin. Khi muốn giảm thưởng, hãy bớt đánh dấu (chỉ đánh dấu những lần làm tốt nhất), chứ đừng bấm suông.

Tín hiệu kết thúc hành vi

Theo cách dùng phổ biến, tiếng đánh dấu cũng có nghĩa "xong rồi, được đứng dậy lấy thưởng". Vì thế khi dạy chờ lâu, đừng bấm giữa chừng rồi mong chó ngồi tiếp. Nếu muốn khen giữa chừng mà chó vẫn ngồi, dùng một câu khen nhẹ khác ("ngoan") rồi đưa thưởng tận miệng, còn lệnh thả ra là một từ riêng như "xong".

Đưa thưởng ở đâu

Vị trí đưa thưởng cũng là một cách dạy. Dạy đi cạnh chân thì đưa thưởng sát đùi bên trái, để chó muốn ở đó. Dạy nằm yên thì đặt thưởng giữa hai chân trước, để chó không phải đứng dậy. Muốn chó đứng dậy làm lại lần nữa thì tung thưởng ra xa một chút.

Bắt khoảnh khắc trong đời sống

Một trong những cách dạy nhẹ nhàng nhất là "bắt" (capturing): không dụ, không ra lệnh, chỉ chờ chó tự làm điều mình thích rồi đánh dấu và thưởng. Chó tự nằm xuống thảm khi cả nhà ăn cơm — "đúng", thưởng. Chó ngồi khi chủ cầm dây dắt — "đúng", mở cửa. Sau vài ngày, chó làm những việc đó thường hơn hẳn. Khi hành vi đã hay xuất hiện, mới gắn tên lệnh vào.

Từ đây có thể đi xa hơn với "tạo hình" (shaping): thưởng từng bước nhỏ tiến gần tới hành vi cuối. Muốn chó đặt cằm lên gối: đầu tiên thưởng khi chó nhìn gối, rồi khi chó bước lại gần, rồi khi mũi chạm gối, rồi khi cằm hạ xuống. Clicker đặc biệt hợp với cách này vì độ chính xác cao.

Lỗi hay gặp

  • Bấm muộn — đánh dấu lúc chó đã đứng dậy khỏi tư thế ngồi. Luyện tay với quả bóng trước.
  • Dùng clicker như cái gọi — bấm để chó chú ý hoặc chạy lại. Clicker chỉ nói "đúng", không nói "nhìn đây".
  • Bấm liên tục nhiều tiếng cho một hành vi. Một hành vi, một tiếng.
  • Tay đi trước tín hiệu — chó nhìn túi thay vì làm việc.
  • Từ đánh dấu bị dùng tràn lan — "đúng rồi" nói với cả người trong nhà, chó không biết lúc nào là thật.
  • Bấm sát tai chó với chó nhạy tiếng. Bấm sau lưng hoặc trong túi áo, hoặc đổi sang từ đánh dấu.

Bắt tay làm

  1. Chọn một từ đánh dấu, dán lên tủ lạnh cho cả nhà dùng chung.
  2. Hôm nay nạp nghĩa: 2 buổi × 10 lần "đúng – thưởng".
  3. Ngày mai bắt đầu "bắt" một hành vi: nằm yên trên thảm. Mỗi lần thấy, đánh dấu và đặt thưởng giữa hai chân trước.
  4. Tập tay không có chó 2 phút mỗi tối với quả bóng.
  5. Sau một tuần, quay một đoạn video ngắn buổi tập rồi xem chậm: tín hiệu có đúng lúc không, tay có đi trước không.

Muốn đọc thêm, Don't Shoot the Dog của Karen Pryor vẫn là sách nhập môn dễ đọc về nguyên lý đánh dấu và thưởng; Wag của Zazie Todd tổng hợp các nghiên cứu mới hơn về huấn luyện và phúc lợi của chó.

Câu hỏi thường gặp

Clicker có bắt buộc không?

Không. Một từ đánh dấu ngắn, nói gọn và nhất quán cũng làm được việc tương tự. Clicker hữu ích nhất khi cần độ chính xác cao, như dạy động tác hay tạo hình hành vi từng bước.

Khen chó trong bao lâu thì chó hiểu?

Tín hiệu đánh dấu nên phát trong khoảng một hai giây sau hành vi, càng sát càng tốt. Phần thưởng thật có thể tới sau vài giây, vì tín hiệu đã "chụp" lại khoảnh khắc đúng.

Bấm clicker rồi có phải cho ăn mãi không?

Mỗi lần bấm phải có thưởng. Khi chó đã thạo, chủ bớt dùng clicker cho hành vi đó và chuyển sang thưởng ngắt quãng bằng nhiều thứ khác, giữ clicker cho việc mới.

Chó sợ tiếng clicker phải làm sao?

Bấm trong túi áo, quấn băng dính quanh lá kim loại cho nhỏ tiếng, hoặc chuyển hẳn sang từ đánh dấu. Không ép chó quen với tiếng làm nó giật mình.

Có nên nói "giỏi lắm" thay cho clicker?

"Giỏi lắm" kéo dài và hay được nói tự do nên khó chính xác. Hãy dùng một từ ngắn dành riêng cho đánh dấu, còn lời khen dài thì giữ để vui vẻ với chó sau đó.

Mở app Nuôi Chó

Chăm cún một chạm — cún vẫy đuôi, lớn dần, dắt dạo xóm

Mở app Nuôi Chó

Bài viết liên quan

Mở app Nuôi Chó

Chăm cún một chạm — cún vẫy đuôi, lớn dần, dắt dạo xóm

Mở app Nuôi Chó Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store