Nuôi ChóWiki
Tìm
Huấn luyện cơ bản

Huấn luyện chó bằng phần thưởng: vì sao hiệu quả, vì sao bỏ thuyết đầu đàn

Chó học theo hệ quả: việc gì mang lại điều tốt thì lặp lại. AVSAB, AAHA khuyên dạy bằng thưởng; thuyết làm chủ đàn và đánh phạt đã lỗi thời, dễ làm chó sợ.

Huấn luyện chó bằng phần thưởng: vì sao hiệu quả, vì sao bỏ thuyết đầu đàn

Huấn luyện chó bằng phần thưởng là cách dạy chó làm một việc bằng cách thưởng ngay khi nó làm đúng, để hành vi đó lặp lại nhiều hơn. Cách này hiệu quả vì chó học theo hệ quả: việc gì mang lại điều tốt thì chó làm lại. Các hội thú y lớn như AVSAB (Hội Thú y Hành vi Động vật Hoa Kỳ) và AAHA đều khuyến nghị nó là phương pháp nên dùng, còn thuyết "phải làm chủ đàn" đã bị giới nghiên cứu bỏ từ lâu.

Chó học như thế nào

Chó không hiểu câu "ngoan nào" như người hiểu. Nó học qua hai con đường mà khoa học hành vi đã mô tả rõ từ thế kỷ trước.

Học bằng liên tưởng

Đây là kiểu học Pavlov từng mô tả: hai thứ đi cùng nhau đủ nhiều lần thì chó nối chúng lại. Tiếng mở tủ lạnh đi kèm miếng thịt, lâu dần chó nghe tiếng tủ là chạy tới. Tiếng xe máy của chủ về đi kèm cuộc chơi, chó nghe tiếng xe từ đầu hẻm là vẫy đuôi. Liên tưởng chạy cả hai chiều: nếu bàn tay giơ lên từng đi kèm cú đánh, chó sẽ sợ bàn tay giơ lên, kể cả khi bàn tay đó chỉ định xoa đầu.

Học bằng hệ quả

Kiểu thứ hai gắn với tên B. F. Skinner: hành vi nào dẫn tới điều chó muốn thì tăng lên, hành vi nào không mang lại gì thì nhạt dần. Chó ngồi xuống, được miếng thịt — lần sau chó ngồi nhanh hơn. Chó nhảy chồm lên người, chủ quay lưng đi, không ai nhìn — lần sau chó bớt nhảy. Huấn luyện bằng thưởng tận dụng chính quy luật này một cách có chủ đích.

"Phần thưởng" là gì với một con chó

Phần thưởng là bất cứ thứ gì con chó đó muốn vào lúc đó, không phải thứ chủ nghĩ là nó nên thích. Có chó mê thịt luộc, có chó chỉ mê quả bóng, có chó sống chết vì được ra cửa ngửi một vòng.

Loại thưởngVí dụDùng khi nào
Đồ ăn giá trị caoThịt gà luộc xé nhỏ không nêm, gan luộc, xúc xích cho chó cắt hạt đậuDạy việc mới, chỗ nhiều xao nhãng, gọi về
Đồ ăn thườngHạt khô trong khẩu phần ngàyÔn lại việc đã biết ở trong nhà
Đồ chơiBóng, dây kéo, thú bôngChó mê chơi, sau khi đã làm đúng một chuỗi
Đời sống thường ngàyĐược ra cửa, được tháo dây chạy, được chào bạn chó, được ngửi gốc câyChó ngồi chờ trước cửa, đi dây lỏng tới gốc cây
Lời khen, vuốt veGiọng vui, gãi ngựcKèm thêm; với nhiều chó, chỉ lời khen thì chưa đủ để học việc khó

Miếng thưởng nên nhỏ cỡ hạt đậu xanh với chó nhỏ, hạt đậu phộng với chó lớn — đủ để nếm, nuốt một cái là xong, không phải ngồi nhai. Phần đồ ăn dùng để thưởng trong ngày nên trừ bớt vào bữa chính, nhất là với chó dễ béo.

Thuyết "làm chủ đàn" từ đâu ra và vì sao bị bỏ

Nhiều người Việt nuôi chó vẫn nghe lời khuyên "phải cho nó biết ai là chủ": ăn trước chó, đi qua cửa trước chó, lật ngửa chó ra ghì xuống khi nó hư. Gốc của những lời khuyên này là các quan sát sói nuôi nhốt từ giữa thế kỷ 20 — những con sói lạ bị nhốt chung, nên tranh giành và đánh nhau nhiều. Từ đó người ta suy ra sói sống theo trật tự "con đầu đàn" và chó cũng vậy.

Nhà nghiên cứu sói L. David Mech, sau nhiều năm theo dõi sói hoang ở Bắc Mỹ, đã viết (năm 1999) rằng một đàn sói ngoài tự nhiên phần lớn là một gia đình: cặp bố mẹ và đàn con. "Đầu đàn" thật ra là bố mẹ, không phải kẻ giành ngôi bằng vũ lực. Chính ông đề nghị bỏ cách gọi "alpha". Thêm nữa, chó không phải sói, và chó cũng không coi người là một con chó khác cần đánh bại.

Năm 2008, AVSAB ra tuyên bố chính thức rằng dùng thuyết thống trị để sửa hành vi chó là sai lầm, vì phần lớn hành vi "hư" là do chó chưa được dạy, do sợ, hoặc do được thưởng nhầm — không phải do chó muốn lên làm chủ. Bên quyenluc có một bài riêng về chuyện đầu đàn; ở đây chỉ cần nhớ: muốn chó nghe lời, dạy cho chó biết làm gì, đừng tìm cách áp đảo nó.

Vì sao không nên đánh, quát, giật dây

Phạt có thể làm một hành vi dừng lại ngay lúc đó — đó là lý do nhiều người tin nó "hiệu quả". Vấn đề nằm ở những gì đi kèm.

  • Chó học sợ chứ không học việc đúng. Chó bị đánh vì tè trên sàn thường không hiểu "tè ở đây là sai", mà hiểu "tè trước mặt chủ là nguy hiểm". Thế là nó tè lén sau ghế, và không chịu tè khi chủ dắt ra ngoài.
  • Chó giấu tín hiệu cảnh báo. Chó bị phạt mỗi lần gầm gừ sẽ thôi gầm gừ, nhưng cái khó chịu vẫn còn. Lần sau nó cắn mà không báo trước.
  • Chó có thể cắn để tự vệ. Lật ngửa chó, ghì cổ, dí mõm — những việc này dễ khiến chó cắn người làm.
  • Quan hệ với chủ xấu đi. Bàn tay, dây dắt, giọng chủ trở thành tín hiệu báo điều khó chịu.

Không phải chỉ là cảm tính. Một nghiên cứu ở Bồ Đào Nha công bố năm 2020 trên PLOS ONE (nhóm Vieira de Castro) so sánh chó ở các trường huấn luyện dùng phạt và trường dùng thưởng: chó ở trường dùng phạt có nhiều dấu hiệu căng thẳng hơn trong buổi tập và tỏ ra "bi quan" hơn trong bài kiểm tra sau đó. Tuyên bố năm 2021 của AVSAB về huấn luyện nhân đạo cũng kết luận phương pháp dùng thưởng hiệu quả ít nhất ngang bằng mà không kéo theo các tác hại trên. Vì vậy vòng xiết, vòng gai, vòng điện, xịt nước hay dí mũi chó vào chỗ tè bậy đều không được khuyên dùng.

Không đánh không có nghĩa là để chó muốn làm gì thì làm. Người dạy bằng thưởng vẫn đặt giới hạn rõ ràng — chỉ là bằng cách quản lý môi trường (cất giày, đóng cửa, đeo dây), ngắt phần thưởng (quay lưng khi chó nhảy chồm), và dạy một việc thay thế.

Ba nguyên tắc làm nên hiệu quả

1. Đúng lúc

Chó nối phần thưởng với việc nó đang làm ngay lúc đó. Khen trong khoảng một hai giây sau hành vi là tốt, càng sát càng rõ. Nếu chó ngồi xuống rồi đứng dậy, lúc ấy mới đưa thịt, chó học được "đứng dậy thì có thịt". Đây là lý do người ta dùng từ đánh dấu hoặc clicker — có bài riêng trong mục này.

2. Nhất quán

Cả nhà dùng cùng một từ cho cùng một việc. Mẹ nói "ngồi", con nói "ngồi xuống", bố nói "sit" — chó phải học ba lệnh. Luật cũng phải chung: người cho chó lên ghế, người đuổi xuống thì chó không biết đâu mà lần.

3. Dạy việc nên làm, không chỉ cấm việc sai

"Đừng nhảy" là thứ chó khó hiểu. "Ngồi khi có khách" thì dạy được, thưởng được. Mỗi hành vi muốn bỏ, hãy nghĩ ra một hành vi thay thế không thể làm cùng lúc: chó đang ngồi thì không nhảy chồm được, chó đang nằm trên thảm thì không đứng sủa ở cổng được.

Có phải cứ thưởng mãi, chó "nghiện" đồ ăn?

Đây là lo lắng hay gặp nhất. Đồ ăn là công cụ lúc học, không phải điều kiện vĩnh viễn. Khi chó đã làm đúng ổn định, người dạy chuyển sang thưởng ngắt quãng: lúc có lúc không, lúc thịt lúc lời khen, lúc được ra cửa. Thưởng ngắt quãng lại làm hành vi bền hơn, vì chó không biết lần nào sẽ "trúng".

Một chuyện nữa: dụ đồ ăn trước mũi khác với thưởng. Nếu chủ lúc nào cũng phải cầm thịt ra cho chó thấy thì chó mới làm, đó là chủ chưa bỏ dụ đúng cách — lỗi kỹ thuật, không phải lỗi của phương pháp. Bài dạy ngồi – nằm trong mục này đi từng bước bỏ dụ.

Lỗi hay gặp

  • Phần thưởng quá "nhạt" so với xao nhãng: hạt khô thua con mèo bên kia đường.
  • Buổi tập quá dài, chó chán, chủ bực. Ba đến năm phút là đủ.
  • Nói lệnh năm lần liền. Chó học rằng lệnh thật là lần thứ năm.
  • Vô tình thưởng hành vi xấu: chó sủa đòi, chủ cho ăn cho yên; chó nhảy chồm, chủ cúi xuống đẩy ra (với chó, được chạm vào cũng là thưởng).
  • Chỉ tập ở phòng khách rồi ngạc nhiên vì ra công viên chó "quên hết". Chó cần tập lại ở từng nơi mới.

Bắt tay làm

  1. Viết ra một danh sách năm thứ chó nhà mình thích nhất, xếp từ cao xuống thấp.
  2. Cả nhà thống nhất bảng từ lệnh: ngồi, nằm, chờ, lại đây, nhả, thả ra — mỗi việc một từ.
  3. Chuẩn bị một túi nhỏ đựng miếng thưởng đeo bên hông, để chộp được khoảnh khắc chó làm đúng trong ngày.
  4. Mỗi ngày bắt gặp ba lần chó tự làm điều mình thích (nằm yên, ngồi chờ, đi theo) và thưởng ngay.
  5. Cất những thứ dễ dẫn tới lỗi (giày, rác, đồ ăn trên bàn) thay vì chờ chó sai rồi mắng.

Khi nào cần chuyên gia

Huấn luyện cơ bản ở nhà giải quyết được phần lớn chuyện ngồi, chờ, gọi về, đi dây. Nhưng nếu chó đã cắn gây thương tích, gầm gừ khi trẻ lại gần bát ăn, hoảng loạn phá nhà khi ở một mình, nên đưa chó khám bác sĩ thú y trước để loại trừ đau hoặc bệnh, rồi tìm chuyên gia hành vi hay huấn luyện viên dùng phương pháp thưởng. Khi chọn lớp, hỏi thẳng: "Ở đây có dùng vòng xiết, vòng điện hay phạt thể chất không?" — câu trả lời sẽ cho biết nhiều điều.

Câu hỏi thường gặp

Huấn luyện chó bằng phần thưởng có làm chó hư không?

Không. Chó hư thường vì được thưởng nhầm lúc làm sai, không phải vì được thưởng lúc làm đúng. Thưởng có chủ đích, đúng lúc, kèm quản lý môi trường giúp chó biết rõ việc nào nên làm.

Có nên cho chó ăn trước hay ăn sau chủ để nó biết ai là chủ?

Thứ tự ăn không làm chó ngoan hay hư hơn. Lời khuyên này xuất phát từ thuyết đầu đàn đã lỗi thời. Điều quan trọng là bữa ăn đều giờ và chó học được ngồi chờ trước khi đặt bát.

Chó lớn tuổi rồi có dạy bằng thưởng được không?

Được. Chó ở tuổi nào cũng học theo hệ quả. Chó trưởng thành có thể cần thời gian để bỏ thói quen cũ, nhưng nhiều chó già còn tập trung tốt hơn chó con.

Không có đồ ăn thì chó không nghe lời phải làm sao?

Đó là dấu hiệu chưa bỏ dụ và chưa chuyển sang thưởng ngắt quãng. Hãy giấu đồ ăn đi, ra lệnh, chỉ thưởng sau khi chó làm, rồi thay dần bằng lời khen, đồ chơi và những thứ chó muốn trong đời sống.

Mắng chó có được không?

Một tiếng "ê" nhẹ để ngắt sự chú ý thì không sao, miễn là sau đó chỉ cho chó việc nên làm và thưởng. Quát tháo, đánh, doạ thì làm chó sợ và giấu hành vi, không dạy được gì.

Mở app Nuôi Chó

Chăm cún một chạm — cún vẫy đuôi, lớn dần, dắt dạo xóm

Mở app Nuôi Chó

Bài viết liên quan

Mở app Nuôi Chó

Chăm cún một chạm — cún vẫy đuôi, lớn dần, dắt dạo xóm

Mở app Nuôi Chó Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store