Nuôi ChóWiki
Tìm
Hiểu ngôn ngữ của chó

Chó thông minh cỡ nào: hiểu bao nhiêu từ và có cảm xúc ra sao

Chó nhà hiểu vài chục từ gắn với đời sống, vài con đặc biệt học hơn 1.000 tên đồ vật. Vui, sợ, gắn bó có bằng chứng tốt; vẻ mặt "biết lỗi" chủ yếu là phản ứng với chủ.

Chó thông minh cỡ nào: hiểu bao nhiêu từ và có cảm xúc ra sao

Chó nhà thông thường hiểu được vài chục từ và cụm từ gắn với đời sống — tên mình, đi dạo, ăn, các lệnh đã học — chủ yếu nhờ kết hợp từ với ngữ điệu, cử chỉ và tình huống. Một số ít chó đặc biệt học được tên hàng trăm, thậm chí hơn một nghìn đồ vật. Về cảm xúc, khoa học có bằng chứng tốt cho những cảm xúc cơ bản như vui, sợ, gắn bó; còn những cảm xúc phức tạp như "biết lỗi" thì vẫn đang tranh luận.

"Thông minh" ở chó nghĩa là gì

Người ta hay hỏi "giống chó nào khôn nhất". Năm 1994, nhà tâm lý học Stanley Coren xuất bản The Intelligence of Dogs, xếp hạng các giống dựa trên đánh giá của các giám khảo thi vâng lời: giống nào học lệnh mới nhanh và làm theo đáng tin. Border Collie, Poodle, chó chăn cừu Đức đứng đầu. Bảng này phổ biến tới nay, nhưng cần hiểu đúng: nó đo khả năng học lệnh và làm theo người — một dạng trí thông minh, không phải tất cả.

Giới nghiên cứu nhận thức ở chó ngày nay chia thành nhiều mặt:

  • Hiểu tín hiệu của người: chó theo được hướng tay chỉ, ánh mắt của người để tìm đồ — điều mà nhiều loài khác, kể cả sói nuôi, làm kém hơn.
  • Giải quyết vấn đề tự lập: mở hộp, tìm đường vòng. Có chó giỏi tự xoay xở, có chó quen nhìn chủ cầu cứu.
  • Trí nhớ: nhớ chỗ giấu đồ, nhớ người, nhớ đường.
  • Học từ quan sát: chó có thể học bằng cách nhìn người hoặc chó khác làm.

Chó ta, chó Phú Quốc không có trong bảng của Coren vì không phải giống thi đấu ở Bắc Mỹ, nhưng người nuôi lâu năm đều biết chúng nhanh nhạy, tự lập, nhớ đường tốt. Mỗi chó, kể cả trong cùng một giống, một khác.

Chó hiểu bao nhiêu từ

Những chó đặc biệt

Năm 2004, nhóm Juliane Kaminski (Viện Max Planck, Đức) công bố trên tạp chí Science về Rico, một chú Border Collie biết tên khoảng 200 đồ vật và có thể đoán tên một đồ vật mới bằng cách loại trừ — giống cách trẻ nhỏ học từ. Năm 2011, John Pilley và Alliston Reid (Mỹ) báo cáo về Chaser, một Border Collie khác, học được tên của hơn 1.000 đồ vật sau ba năm tập luyện có hệ thống.

Tuy nhiên, các nghiên cứu sau này của nhóm Claudia Fugazza ở Budapest cho thấy những chó "học từ giỏi" như vậy là rất hiếm. Phần lớn chó, dù được tập nhiều tháng, vẫn rất khó học tên đồ vật. Nên nếu chó nhà mình không phân biệt được "con gà bông" với "quả bóng", điều đó hoàn toàn bình thường.

Chó nhà bình thường

Chó nhà thường hiểu tốt những từ gắn trực tiếp với hành động và hệ quả: tên mình, "đi chơi", "ăn cơm", "ngồi", tên người trong nhà, "tắm" (và trốn ngay). Nhưng nhiều khi chó không nghe "từ" mà đọc cả bối cảnh: giờ giấc, chủ cầm dây, chủ thay giày. Thử nói "đi chơi" với giọng đều đều khi đang ngồi yên — nhiều chó sẽ không phản ứng mạnh như khi chủ vừa đứng dậy cầm dây.

Từ và ngữ điệu

Năm 2016, nhóm Attila Andics (Budapest) huấn luyện chó nằm yên trong máy chụp cộng hưởng từ và cho nghe chủ nói. Kết quả công bố trên Science gợi ý não chó xử lý nghĩa của từ và ngữ điệu ở những vùng khác nhau, và vùng "phần thưởng" của não phản ứng mạnh nhất khi lời khen đi kèm đúng giọng khen. Nói "giỏi lắm" bằng giọng cáu, hoặc nói một từ vô nghĩa bằng giọng khen, đều kém hiệu quả hơn. Bài học thực tế: lời lệnh nên rõ, nhất quán; lời khen nên có cả từ lẫn giọng vui.

Chó có cảm xúc ra sao

Những cảm xúc có bằng chứng tốt

  • Vui, hứng thú: thân mềm, đuôi vẫy rộng, cúi chào mời chơi.
  • Sợ, lo âu: có cả thay đổi sinh lý đo được — nhịp tim, hormone căng thẳng.
  • Gắn bó: nghiên cứu của Nagasawa và cộng sự (Science, 2015) ghi nhận ánh nhìn qua lại giữa chó và chủ đi kèm tăng oxytocin — hormone gắn bó — ở cả hai phía. Các thí nghiệm "tình huống lạ" kiểu dùng cho trẻ nhỏ cũng cho thấy chó dùng chủ như chỗ dựa an toàn.
  • Bực bội, khó chịu: khi bị cản, bị lấy đồ.

Ghen tị?

Một thí nghiệm của Christine Harris và Caroline Prouvost (2014) cho chủ vuốt ve một con chó đồ chơi biết sủa, vẫy đuôi trước mặt chó nhà. Nhiều chó chen vào giữa, đẩy, thậm chí cắn con chó giả — những hành vi mà nhóm nghiên cứu cho là giống dạng ghen tị đơn giản. Đây là kết quả thú vị nhưng diễn giải vẫn còn bàn.

"Biết lỗi"?

Nhiều chủ chắc chắn chó "biết mình sai" vì về nhà thấy chó cụp tai, cúi đầu, nhìn lảng đi cạnh chiếc dép bị gặm nát. Năm 2009, Alexandra Horowitz làm thí nghiệm: chủ dặn chó không ăn miếng bánh rồi ra ngoài; có lúc chó ăn, có lúc người làm thí nghiệm lấy bánh đi. Khi chủ quay lại, "vẻ mặt có lỗi" xuất hiện nhiều nhất khi chủ mắng — bất kể chó có ăn hay không. Nghĩa là vẻ mặt ấy là phản ứng với thái độ của chủ, là cử chỉ xoa dịu, chưa chắc là cảm giác "biết lỗi" theo nghĩa người. Hệ quả thực tế rất quan trọng: mắng chó khi về nhà vì chuyện xảy ra hàng giờ trước không dạy chó điều gì, chỉ làm chó sợ lúc chủ về.

Chó hiểu người tới đâu

  • Chó theo được tay chỉ, hướng nhìn của người từ khi còn nhỏ.
  • Chó phân biệt được giọng vui và giọng giận, nét mặt vui và giận ở người quen (nhiều nghiên cứu ghi nhận chó nhìn ảnh mặt người giận với phản ứng khác).
  • Chó nhạy với thói quen của chủ: biết giờ chủ về, biết chủ sắp đi khi thấy chủ xách túi.
  • Chó không đọc được ý nghĩ: chó không biết "chủ muốn mình ngồi" nếu chưa được dạy từ "ngồi".

Bắt tay làm: nuôi dưỡng "trí khôn" của chó

  1. Thử dạy chó tên hai đồ chơi: chỉ đưa một món, gọi tên, chơi; sau vài ngày đặt cả hai, bảo "lấy [tên]". Nếu chó không làm được, không sao — đa số chó như vậy.
  2. Cho chó giải bánh đố thức ăn, tìm đồ bằng mũi vài lần mỗi tuần.
  3. Khen bằng cả từ và giọng vui; lệnh nói rõ, đều.
  4. Không mắng chó vì chuyện đã xảy ra từ trước; dọn dẹp, rồi lần sau quản lý môi trường tốt hơn.
  5. Chó già bỗng lẫn lộn, quên lệnh quen, lạc trong nhà — đó có thể là suy giảm nhận thức, có bài ở mục Chó theo từng tuổi; nên cho bác sĩ thú y khám.

Câu hỏi thường gặp

Chó hiểu được bao nhiêu từ?

Chó nhà thông thường hiểu vài chục từ gắn với đời sống như tên, đi chơi, ăn và các lệnh đã học. Một số ít chó đặc biệt như Border Collie Chaser học được tên hơn 1.000 đồ vật, nhưng đó là trường hợp hiếm.

Giống chó nào thông minh nhất?

Bảng xếp hạng phổ biến của Stanley Coren đặt Border Collie, Poodle, chó chăn cừu Đức lên đầu, nhưng bảng này đo khả năng học lệnh và làm theo người. Trí thông minh của chó có nhiều mặt và mỗi con một khác.

Chó có biết mình làm sai không?

Vẻ mặt "có lỗi" chủ yếu là phản ứng với thái độ của chủ, theo thí nghiệm của Alexandra Horowitz năm 2009. Vì vậy mắng chó khi về nhà vì chuyện đã xảy ra từ trước không dạy được chó điều gì.

Chó có yêu chủ không?

Chó có sự gắn bó rõ ràng với chủ, đo được qua hành vi và qua hormone oxytocin tăng khi chó và chủ nhìn nhau. Chó dùng chủ như chỗ dựa an toàn ở nơi lạ.

Chó có hiểu giọng nói của chủ không?

Có. Chó phản ứng với cả từ ngữ lẫn ngữ điệu, và lời khen hiệu quả nhất khi từ khen đi kèm giọng vui. Chó cũng nhận ra giọng chủ giữa nhiều giọng khác.

Mở app Nuôi Chó

Chăm cún một chạm — cún vẫy đuôi, lớn dần, dắt dạo xóm

Mở app Nuôi Chó

Bài viết liên quan

Mở app Nuôi Chó

Chăm cún một chạm — cún vẫy đuôi, lớn dần, dắt dạo xóm

Mở app Nuôi Chó Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store