Viêm khớp (thoái hoá khớp) ở chó già lộ ra qua những dấu hiệu nhỏ: đứng dậy chậm sau khi nằm, ngại cầu thang, không còn nhảy lên ghế, đi dạo tụt lại phía sau, liếm một khớp, cáu khi bị chạm hông. Bệnh không chữa khỏi, nhưng kiểm soát được khá tốt bằng ba việc: giữ chó thon, vận động đều nhẹ nhàng, giảm đau theo đơn bác sĩ thú y — cộng với sắp lại nhà cho chó đi lại dễ.
Viêm khớp ở chó là gì và vì sao hay gặp
Thoái hoá khớp là khi lớp sụn bọc đầu xương mòn dần, khớp viêm, xương mọc gai, bao khớp dày lên. Kết quả là đau và cứng khớp, nhất là sau khi nghỉ. Nó là một trong những bệnh mạn tính phổ biến nhất ở chó già, và nhiều chuyên gia cho rằng bệnh bị chẩn đoán thiếu nhiều vì chó giấu đau rất giỏi.
Ở chó, viêm khớp thường không chỉ do "tuổi". Phần lớn bắt nguồn từ một vấn đề có từ trước: loạn sản xương hông hoặc khuỷu (hay gặp ở Golden, Labrador, chó to), trật xương bánh chè (hay gặp ở chó nhỏ như Phốc sóc, Poodle, Chihuahua), chấn thương dây chằng chéo ở đầu gối, gãy xương cũ. Béo phì làm mọi thứ nặng thêm và đến sớm hơn: nghiên cứu theo dõi trọn đời trên Labrador công bố năm 2002 thấy nhóm ăn vừa phải bị viêm khớp muộn hơn rõ rệt so với nhóm ăn tự do.
Dấu hiệu chó bị đau khớp
Chó viêm khớp hiếm khi kêu la hay đi cà nhắc rõ ràng. Hãy nhìn những thay đổi nhỏ trong sinh hoạt:
| Khi nào | Dấu hiệu |
|---|---|
| Sau khi nằm nghỉ | Đứng dậy chậm, chống chân trước rồi mới kéo thân sau lên; vài bước đầu cứng đờ rồi "trơn" dần |
| Cầu thang, bậc, xe | Đứng chần chừ trước bậc, đi lên từng bậc, không nhảy lên ghế, giường, xe như trước |
| Đi dạo | Tụt lại sau, muốn về sớm, nằm xuống giữa đường, đi lắc hông |
| Tư thế | Ngồi lệch một bên, đứng dồn sức nặng lên chân trước, lưng hơi gù |
| Chải, chạm | Né, quay đầu, gầm gừ khi bị chạm hông, lưng, chân; liếm một khớp nhiều |
| Tính nết | Cáu với chó khác, trẻ con; ít chơi; ngủ nhiều hơn; ban đêm đổi chỗ nằm liên tục |
| Cơ thể | Cơ đùi sau teo, móng chân sau mòn đầu (do kéo lê) |
Một mẹo được bác sĩ thú y hay khuyên: quay video chó đứng dậy, đi trên sàn, lên bậc, ở nhà. Ở phòng khám chó hồi hộp, dồn adrenaline, có khi đi rất "ngon"; video ở nhà mới cho thấy thật. Các bảng câu hỏi dành cho chủ như Liverpool Osteoarthritis in Dogs (LOAD) hay Canine Brief Pain Inventory cũng được dùng để theo dõi mức đau theo thời gian.
Sắp nhà cho chó viêm khớp dễ đi lại
Nhà Việt có một kẻ thù lớn của chó viêm khớp: sàn gạch men bóng. Chó trượt chân, phải gồng cơ để đứng vững, khớp càng đau, càng ngại đi, càng teo cơ. Sửa nhà là phần chủ làm được nhiều nhất.
- Trải thảm chống trượt theo những lối chó hay đi: từ ổ ngủ tới bát ăn, tới cửa ra sân. Thảm cao su, thảm xốp ghép, thảm yoga cũ đều được. Không cần trải cả nhà, chỉ cần "đường băng".
- Ổ nằm dày, chắc: nệm mút có độ đàn hồi, đủ dày để hông không chạm sàn, thành thấp để bước vào không phải nhấc chân cao. Đặt ở chỗ khô, không gió lùa — mùa nồm, mùa rét miền Bắc khớp hay đau hơn.
- Cầu thang và bậc: chắn bằng cửa chặn nếu chó hay cố leo; làm dốc thoải (tấm gỗ phủ thảm) cho bậc hiên, lên giường, lên xe. Dạy chó đi dốc bằng phần thưởng, từ từ.
- Bát ăn: kê cao vừa ngang khuỷu chân trước cho chó to bị đau cổ, lưng; với chó khoẻ thì không cần.
- Chạm, đỡ: dùng yếm có quai cầm ở lưng hoặc đai đỡ hông để giúp chó đứng dậy, lên bậc. Đừng nhấc chó bằng cách nắm chân hay da gáy.
- Cắt móng đều: móng dài làm bàn chân đặt lệch, càng trượt.
- Nhà có sân: tránh để chó nằm trên nền xi măng ẩm qua đêm; làm sàn gỗ kê cao hoặc ổ có đệm.
Vận động: đều và nhẹ, không phải nghỉ hẳn
Nhiều người thấy chó đau thì cho nằm yên. Nằm yên làm cơ teo, khớp càng cứng. Nguyên tắc là ngắn, đều, nhẹ:
- Thay một lượt dạo dài cuối tuần bằng hai, ba lượt ngắn 10–20 phút mỗi ngày.
- Đi trên mặt mềm (cỏ, đất) tốt hơn đường bê tông. Tránh dốc gắt.
- Bỏ những hoạt động dồn lực đột ngột: ném bóng cho chạy rượt, nhảy bắt đĩa, chạy xoay gắt.
- Bơi và tập trong nước (thuỷ trị liệu) rất tốt vì nước đỡ trọng lượng — nếu có nơi tập an toàn, có người hướng dẫn.
- Bài tập trí não (bánh đố, tìm đồ bằng mũi) bù lại phần chơi chạy nhảy đã bớt.
Một số phòng khám có vật lý trị liệu cho chó: bài tập tăng cơ, xoa bóp, chiếu laser… Hỏi bác sĩ thú y nếu chó cần.
Giảm cân và giảm đau: phần của bác sĩ thú y
Giảm cân
Với chó viêm khớp đang thừa cân, giảm cân là "thuốc" hiệu quả và an toàn nhất. Mỗi kg mỡ bớt đi là bớt tải lên khớp. Giảm từ từ theo kế hoạch của bác sĩ thú y, giữ đủ đạm để không mất cơ.
Giảm đau
Thuốc chống viêm giảm đau dành riêng cho chó, thuốc tiêm kháng thể đơn dòng hằng tháng, và các thuốc hỗ trợ khác đều do bác sĩ thú y chỉ định, kèm xét nghiệm máu để theo dõi gan thận khi dùng lâu dài. Đừng bao giờ cho chó uống thuốc giảm đau của người: paracetamol, ibuprofen, naproxen đều độc với chó, có thể gây loét dạ dày, suy thận, hại gan.
Thực phẩm bổ sung
Axit béo omega-3 từ dầu cá (EPA, DHA) có bằng chứng tương đối tốt trong việc giảm đau khớp ở chó; một số thức ăn kê đơn cho khớp có hàm lượng cao. Glucosamine và chondroitin được dùng rất phổ biến nhưng bằng chứng hiệu quả ở chó còn lẫn lộn. Hỏi bác sĩ thú y trước khi mua, vì chất lượng sản phẩm bổ sung không đồng đều.
Bắt tay làm trong tuần này
- Quay ba video ngắn: chó đứng dậy từ ổ, đi trên sàn nhà, lên một bậc.
- Đếm số lần chó trượt chân trong một ngày; trải thảm ở đúng những chỗ đó.
- Chấm thể trạng; nếu sờ khó thấy sườn, ghi lại để bàn với bác sĩ.
- Đổi lượt dạo thành nhiều lượt ngắn trên mặt mềm.
- Đặt lịch khám, mang video theo.
Khi nào cần bác sĩ thú y
Đưa chó đi khám khi thấy bất kỳ dấu hiệu nào trong bảng trên kéo dài quá vài ngày, khi chó đột ngột không chống được một chân, khi chó đau lưng kèm đi loạng choạng hoặc lết chân sau (với Corgi, Dachshund cần nghĩ tới bệnh đĩa đệm — đi khám ngay), và khi đang dùng thuốc giảm đau mà chó bỏ ăn, nôn, phân đen.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết chó bị viêm khớp?
Dấu hiệu hay gặp là đứng dậy chậm và cứng sau khi nằm, ngại cầu thang, không nhảy lên ghế, tụt lại khi đi dạo, liếm khớp, cáu khi bị chạm hông. Chó ít khi kêu đau, nên nhìn thay đổi trong sinh hoạt. Bác sĩ thú y xác định bằng khám và chụp X-quang khi cần.
Chó viêm khớp có nên đi dạo không?
Có, nhưng ngắn và đều: hai, ba lượt 10–20 phút mỗi ngày trên mặt mềm tốt hơn một lượt dài. Nằm yên hoàn toàn làm cơ teo và khớp cứng hơn. Tránh chạy rượt, nhảy, xoay gắt.
Cho chó uống thuốc giảm đau của người được không?
Không. Paracetamol, ibuprofen, naproxen đều độc với chó, có thể gây loét dạ dày, suy thận hoặc hại gan. Thuốc giảm đau cho chó phải do bác sĩ thú y kê, kèm theo dõi xét nghiệm khi dùng lâu.
Glucosamine có tác dụng với chó không?
Glucosamine và chondroitin được dùng nhiều nhưng bằng chứng hiệu quả ở chó còn lẫn lộn. Omega-3 từ dầu cá có bằng chứng tốt hơn. Hỏi bác sĩ thú y trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào.
Sàn gạch trơn có hại cho chó già không?
Có. Sàn gạch men bóng làm chó viêm khớp trượt chân, phải gồng cơ, đau hơn và ngại đi lại. Trải thảm chống trượt theo lối chó hay đi và cắt móng đều là cách đơn giản giúp chó đi lại vững hơn nhiều.