Giai đoạn xã hội hoá của chó con kéo dài khoảng từ 3 đến 12–14 tuần tuổi. Trong những tuần này, chó con học rất nhanh rằng người, trẻ con, chó khác, tiếng động, xe cộ là bình thường và an toàn — hay là đáng sợ. Xã hội hoá đúng không phải là cho gặp càng nhiều càng tốt, mà là cho gặp nhiều thứ một cách nhẹ nhàng, ngắn, có thưởng, và luôn để chó con được lùi lại.
"Cửa sổ" xã hội hoá: từ đâu ra
Khái niệm giai đoạn nhạy cảm cho xã hội hoá ở chó đến từ công trình của John Paul Scott và John L. Fuller tại phòng thí nghiệm Jackson, Hoa Kỳ, tổng kết trong cuốn Genetics and the Social Behavior of the Dog (1965). Họ quan sát rằng chó con được tiếp xúc với người trong khoảng từ 3 đến 12 tuần tuổi trở nên thân thiện với người dễ dàng; chó con không gặp người nào cho tới sau 14 tuần thì rất sợ người, và khó thay đổi về sau.
Cửa sổ này không đóng sập vào một ngày cụ thể — nó khép dần. Sau 12–14 tuần, chó vẫn học được, nhưng chậm hơn, và với những thứ đã thành nỗi sợ thì phải gỡ dần rất kiên nhẫn. Đây là lý do những tuần đầu ở nhà mới (khoảng 8–14 tuần) đáng giá đến vậy.
Ian Dunbar, bác sĩ thú y và nhà hành vi học người Anh, người mở những lớp học chó con không dây dắt đầu tiên ở California từ thập niên 1980, nhấn mạnh rằng chó con nên gặp rất nhiều người khác nhau trước khi lớn — ông hay nhắc con số "một trăm người" như một mục tiêu dễ nhớ, không phải định luật.
Thế khó: xã hội hoá hay vaccine
Chó con chưa tiêm đủ vaccine có nguy cơ mắc Parvo, Care — những bệnh nguy hiểm, khá phổ biến ở Việt Nam. Nhưng chờ tiêm xong mũi cuối (khoảng 16 tuần hoặc hơn) mới cho chó con ra ngoài thì cửa sổ xã hội hoá đã gần khép.
Hiệp hội Thú y Hành vi Động vật Hoa Kỳ (AVSAB) đã đưa ra tuyên bố về xã hội hoá chó con (2008), cho rằng nguy cơ chó lớn lên có vấn đề hành vi vì thiếu xã hội hoá là đáng kể — vấn đề hành vi là một nguyên nhân lớn khiến chó bị bỏ rơi ở nhiều nước — và khuyến khích chó con đi lớp học có kiểm soát từ khoảng 7–8 tuần, khi đã có ít nhất mũi vaccine đầu và đã tẩy giun, nhắc tiếp theo lịch.
Cách làm thực tế ở Việt Nam: tiếp xúc nhiều nhưng có chọn lọc.
| An toàn hơn | Nên tránh cho tới khi bác sĩ thú y cho phép |
|---|---|
| Bế chó con đi dạo phố, ngồi quán cà phê vỉa hè trên tay hoặc trong túi địu | Thả chó con xuống bãi cỏ chung, công viên nhiều chó lạ |
| Mời bạn bè, hàng xóm sang nhà | Chợ, nơi bán chó mèo, nơi chó thả rông tụ tập |
| Chơi với chó trưởng thành khoẻ mạnh, đã tiêm phòng đầy đủ, hiền | Gặp chó không rõ tình trạng tiêm phòng |
| Lớp học chó con có yêu cầu sổ tiêm, sàn được vệ sinh | Nơi có phân chó khắp nơi |
| Chở trong giỏ, ngồi trên xe máy dừng ở đầu hẻm nghe tiếng phố | Để chó con liếm, ngửi phân chó lạ ven đường |
Xã hội hoá đúng là thế nào
Ba nguyên tắc
- Nhẹ trước, mạnh sau. Nghe tiếng máy khoan từ xa trước, rồi mới gần. Gặp một người lạ yên lặng trước, rồi mới cả nhóm khách ồn ào.
- Ghép với điều vui. Mỗi trải nghiệm mới đi kèm đồ ăn ngon, lời khen, một lúc chơi vui. Chó con học: "thứ lạ báo hiệu điều tốt".
- Chó con được chọn. Để chó con tự lại gần, tự đánh hơi; khi nó lùi lại, nấp sau chân bạn, hãy cho nó lùi. Ép chó con "đối mặt nỗi sợ" (bế đưa sát vào chó lớn đang sủa, giữ chặt cho người lạ vuốt) dễ làm nỗi sợ sâu thêm.
Đọc chó con đang ổn hay đang quá sức
Chó con thoải mái: thân mềm, đuôi ở mức tự nhiên, tò mò lại gần, ăn đồ thưởng ngon lành. Chó con quá sức: đuôi cụp, cố trốn, đứng im cứng người, liếm môi liên tục, ngáp, từ chối đồ ăn nó vẫn thích. Thấy dấu hiệu quá sức thì lùi xa khỏi thứ đó, kết thúc buổi bằng điều dễ. Cách đọc ngôn ngữ cơ thể của chó có hẳn một danh mục riêng.
Danh sách trải nghiệm theo kiểu nhà Việt
Mỗi tuần chọn vài mục, mỗi mục vài lần ngắn, luôn có thưởng.
Con người
- Đàn ông, phụ nữ, người già, trẻ nhỏ (có người lớn hướng dẫn), người đội nón bảo hiểm, đội nón lá, đeo khẩu trang, đeo kính râm, mặc áo mưa, cầm ô, đi xe lăn, chống gậy.
- Người giao hàng, người thu tiền điện nước gõ cửa.
Tiếng động
- Xe máy nổ máy, còi xe, xe rác, máy khoan, máy cắt cỏ, máy sấy tóc, máy hút bụi, nồi áp suất, tiếng karaoke nhà hàng xóm.
- Sấm, pháo — có thể bật âm thanh ghi sẵn thật nhỏ trong lúc chó con ăn, tăng dần qua nhiều ngày.
Bề mặt và nơi chốn
- Sàn gạch bóng, sàn gỗ, thảm, cỏ, cát, sỏi, nắp cống sắt, bậc cầu thang, thang máy chung cư, hành lang hẹp.
- Hẻm nhỏ, vỉa hè đông, bờ đê, sân nhà người quen.
Được chạm và chăm sóc
- Sờ tai, nâng chân, mở miệng nhìn răng, chạm đuôi, đeo vòng cổ, yếm.
- Ngồi trên bàn (giả bàn khám), được chải lông nhẹ, nghe tiếng kéo, cắt móng một móng mỗi lần.
- Vào giỏ vận chuyển, ngồi xe máy, ô tô quãng ngắn.
Con vật khác
- Chó trưởng thành hiền, đã tiêm phòng; chó con cùng tuổi khoẻ mạnh.
- Gà, vịt, mèo từ khoảng cách an toàn, có dây dắt — để chó con học bình tĩnh nhìn, không phải để rượt. (Giới thiệu chó với mèo đang sống trong nhà có wiki khác trong hệ viết riêng.)
Lỗi hay gặp
- Nhốt chó con trong nhà tới khi tiêm xong mũi cuối. Chó con an toàn khỏi bệnh nhưng lớn lên sợ mọi thứ bên ngoài.
- Quá tải. Mang chó con đi chợ Tết đông nghịt ngay tuần đầu — "cho quen" — nhưng thực ra là làm chó con hoảng.
- Để người lạ bế, hôn, vuốt tới tấp trong khi chó con cố quay đi.
- Cho chó con "chơi" với chó lớn hung dữ để "học cách cư xử".
- Dỗ dành quá mức khi chó con sợ cũng không làm hỏng chó — an ủi một con vật đang sợ không "thưởng cho nỗi sợ". Nhưng đưa chó con ra xa khỏi thứ đáng sợ mới là điều giúp nhiều nhất.
Bắt tay làm: lịch xã hội hoá 6 tuần (khoảng 8–14 tuần tuổi)
| Tuần | Trọng tâm |
|---|---|
| 1 | Người trong nhà, tiếng động trong nhà, tập chạm tai – chân – miệng, vòng cổ |
| 2 | Khách đến nhà (2–3 người khác nhau), bế ra đầu hẻm nghe xe, lần khám thú y đầu có thưởng |
| 3 | Bề mặt mới, cầu thang, thang máy; gặp một chó trưởng thành hiền |
| 4 | Bế đi dạo phố, quán cà phê ít người; người đội nón bảo hiểm, đeo khẩu trang |
| 5 | Lớp chó con hoặc buổi chơi với chó con khác đã tiêm; tiếng sấm, pháo ghi âm nhỏ |
| 6 | Đi xe máy, ô tô quãng ngắn; ôn lại những thứ chó con còn dè dặt |
Giữ nhịp sau 14 tuần: tiếp tục cho gặp điều mới mỗi tuần suốt năm đầu. Xã hội hoá không dừng khi cửa sổ khép — chỉ là phải làm chậm và kiên nhẫn hơn.
Khi nào cần chuyên gia
- Chó con sợ hãi cực độ: run rẩy, trốn biệt, không chịu ăn khi ra ngoài, dù đã làm rất nhẹ nhàng.
- Chó con 3–4 tháng đã gầm gừ, sủa dữ với người lạ hay chó khác.
Nên đưa đi bác sĩ thú y để loại trừ bệnh, rồi tìm huấn luyện viên dùng phương pháp thưởng hoặc chuyên gia hành vi. Can thiệp sớm khi chó còn nhỏ dễ hơn rất nhiều so với khi chó đã trưởng thành.
Câu hỏi thường gặp
Giai đoạn xã hội hoá của chó con là khi nào?
Theo công trình kinh điển của Scott và Fuller, giai đoạn xã hội hoá kéo dài khoảng từ 3 đến 12–14 tuần tuổi. Trong thời gian này, chó con học rất nhanh về người, con vật khác, tiếng động và môi trường xung quanh.
Chó con chưa tiêm phòng có nên cho ra ngoài không?
Nên cho tiếp xúc có chọn lọc: bế đi dạo, mời khách đến nhà, chơi với chó trưởng thành đã tiêm đủ, lớp học chó con có kiểm soát. Tránh thả xuống nơi nhiều chó lạ, chợ, bãi cỏ chung cho tới khi bác sĩ thú y cho phép.
Chó con sợ người lạ phải làm sao?
Để chó con tự lại gần, người lạ ngồi thấp, không nhìn chằm chằm, tung đồ ăn ngon xuống sàn thay vì đưa tay vuốt. Không ép chó con bị bế đưa sát vào người lạ. Nếu sợ cực độ hoặc đã gầm gừ, nên nhờ chuyên gia hỗ trợ sớm.
Chó lớn rồi còn xã hội hoá được không?
Được, nhưng chậm hơn và phải kiên nhẫn hơn, vì cửa sổ nhạy cảm đã khép. Với những thứ đã thành nỗi sợ, cần làm quen từ khoảng cách xa, ghép với điều vui, tăng dần rất chậm, đôi khi cần chuyên gia hành vi.
Có nên cho chó con đi học lớp chó con?
Lớp học chó con có kiểm soát vệ sinh và yêu cầu sổ tiêm là cách xã hội hoá tốt. AVSAB khuyến khích cho chó con đi lớp từ khoảng 7–8 tuần khi đã có ít nhất mũi vaccine đầu và đã tẩy giun.